`დამფუძნებელი კრების წევრნო! არასოდეს ასეთის სიმკაცრით არ გამოთქმულა წინააღმდეგობა სინამდვილესა და იდეოლოგიას შორის. ის გარემოება, რომ ჩვენ დამფუძნებელ კრებაში 127 მეტი სოციალისტი ზის, ხოლო სინამდვილე ძალას გვატანს სახელმწიფოს აღსაგებად საღი ბურჟუაზიული საფუძვლები და მეთოდი ვიხმაროთ, _ ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ სურვილი და დიდი რწმენაც უძლურია სოციალიზმის დასამყარებლად და სინამდვილის გარდასაქმნელად. ეს გარემოება თანაც გვეუბნება, რომ საჭიროა გადავხედოთ წარსულ გზასა და მოქმედებას. ამ წარსულის გადახედვა და გადასინჯვა ქართველმა ხალხმა თქვენ დაგავალათ ბ.ბ. დამფუძნებელი კრების წევრნო.
პირველათ საქართველომ თავის თავი ჩაიბარა და დაიყუდნა, პირველათ მთელი ქართველი ხალხი დაეუფლა თავისი ქვეყნის მართვა-გამგეობას; ეს პირველათ აირჩია და შეადგინა დამფუძნებელი კრება, რომელმაც საქართველოს ძირითადი კანონები უნდა დასწეროს. ამით ისტორიამ დიდი მოვალეობა დაგვაკისრა. ჩვენს ნამოქმედებს და ნააზრებს ისტორია წაიკითხავს და განსჯის. ჩვენი დღევანდელი ნამოქმედარი განსაზღვრავს მომავლის მიმართულებას და ბედს. და სწორედ ამიტომ ჩვენ ვერ ვიქნებით თავისუფალნი და ჩვენი ქეიფის ამყოლნი ჩვენი უფლების მოხმარებაში, ჩვენს მოქმედებაში, საქართველოს მარადიულ მიმდინარეობაში ჩვენი აქ ყოფნა ერთი წუთია და ამ წუთმა არ უნდა შეიწიროს ჩვენი ქვეყნის უკვდავება, იმის ნიშნები კი ბევრად ბევრია ჩვენს ყოველდღიურ მოქმედებაში. პირველი საქმე, რომელიც უნდა დამფუძნებელ კრებას გაეკეთებინა, მთავრობის შედგენა იყო; ეს უკვე მოხდა და ახალი მთავრობა წარსდგა კიდევაც დამფუძნებელი კრების წინაშე. ეს მთავრობა ჩვენთვის უცნობი არ არის. მისი შემადგენლობა იგივეა, რაც საქართველოს პარლამენტის დროს იყო. არავითარი ახალი ელემენტები ამ მთავრობაში არ შემოსულა, არც პიროვნების სახით და არც როგორც ფსიქოლოგიური მოტივი. ამიტომაც ამ მთავრობის მომავალი საქმიანობის წარმოდგენა შეიძლება მისი წარსული მოქმედების ანალიზის საშუალებით.
14 მარტს მთავრობა წარსდგა ჩვენს წინაშე თავის მოქმედების ანგარიშით. 21 მარტს მან დაგვიხატა მომავალი მოქმედების პროგრამა. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ 21 მარტის შემდეგ ჩვენი მთავრობის ძირითადი შეხედულებები და პროგრამა ვერ გამოიცვლებოდა და დარჩებოდა, რაც 21 მატრამდე იყო. ამიტომაც მისი მომავალი მოქმედება რომ გამოვიცნოთ, საკმარისია გადავხედოთ მის წარსულს, იმას თუ რას წარმოადგენდა იგი დამფუძნებელი კრების მოწვევამდე.
ერთი უმთავრესი აქტი საქართველოს ცხოვრებაში _ საქართველოს დამოუკიდებლობა _ მოხდა ჩვენი მთავრობის პოლიტიკისა და მთელი იმ მიმართულების წინააღმდეგ საიდანაც მთავრობა არის გამოსული. მეორედ, რაც ძირითადია და ცენტრი და რომლის გარშემოც ტრიალებს მთელი ქართველი ხალხის ენერგიაც და პოლიტიკაც, ჩვენი მთავრობის მისწრაფებას არ წარმოადგენდა და მის განხორციელებაში მას არც ფსიხოლოგიური მონაწილეობა მიუღია და არც მოქმედებითი. ეს მოვლენა აღნიშნული იყო თვით მთავრობის თავმჯდომარის სიტყვაში. ცხადია, რომ ის მთავრობა, რომელსაც საქართველოს პოლიტიკურ სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობის ძიება თავის დღეში არ ჰქონია და რომელმაც მხოლოდ გარემოების ძალდატანებით ჩაიბარა უკვე დამოუკიდებელ საქართველოს მართვა-გამგეობა, ცხადია, რომ ასეთი მთავრობა ვერ გამოიჩენდა იმ შემოქმედებით სახელმწიფოებრივ პოლიტიკას, რომლითაც მხოლოდ შეიძლებოდა ამ ჩვენი ქვეყნის სახელმწიფო შენობის აგება და გამაგრება. აქედან წარმოსდგა მთელი რიგი შეცდომებისა საშინაო და საგარეო მოქმედებაში. ეს ხალხი ფსიქოლოგიურად მოუმზადებელი იყო ეროვნული სახელმწიფოს შექმნისათვის. მისთვის გაუგებარი იყო სახელმწიფოებრივი პოლიტიკა, რომელიც ყველგან უაღრეს კომპრომისს თხოულობს; ამის ნაცვლად ეს ხალხი აწარმოებს ცალმხრივ და დამქსაქსველ პოლიტიკას, იდგა კლასობრივ ბრძოლის ნიადაგზე და საზოგადოებაში სთესდა `კამაგის~ და შეურიგებლობის იდეოლოგიას. ის გარემოება ნაკლებად იყო სახიფათო საქართველოს იმ ნაწილებში, სადაც ქართული ეთნოგრაფია, სადაც ტერიტორია მთლიანად ქართველებით იყო დასახლებული, სადაც შეგნება და ფსიქოლოგია წმინდა ეროვნულია. ხოლო ასეთი პოლიტიკა დამღუპავი და საბედისწერო შეიქმნა საქართველოს იმ ნაწილებში, სადაც სხვა და სხვა ისტორიის დროს ან ეთნოგრაფია აჭრელებულა ან თუ ეთნოგრაფიული ერთფერობა შენახულა, სამაგიეროდ ფსიქიკით და შეგნებით გადაგვარებულია.
და მართლაც მთავრობას საქართველოს განაპირა კუთხეებში შეცდომა შეცდომაზე მოდის. სოხუმის ოლქი, ბათუმის და ზაქათალას ოლქები, იგივე ბორჩალო, ახალქალაქის და ახალციხის მაზრები, ყველა ეს კუთხეები ერთი ცოცხალი სურათია ჩვენი მთავრობის შემცდარი პოლიტიკისა.
ამავე პოლიტიკის შედეგი იყო საქართველოს სრული იზოლაცია მეზობელ სახელმწიფოთაგან, როგორიცაა ადერბეიჯანი, მთიელთა რესპუბლიკა და სომხეთი. ეს იმიტომ მოხდა, რომ მთავრობის პოლიტიკა, რომელიც რევოლიუციონურ-სოციალიზმის პროგრამას ადგა, ვერ შეურიგდა და არ დაინდო მეზობელი სახელმწიფონი, რომელნიც ძალიან შორს იყვნენ სარევოლიუციო სოციალიზმის პროგრამასთან. საქ-ს მთავრობა ამ სახელმწიფოებთან დაახლოებას ეროვნული სახელმწიფოებრივი საზომითა და საჭიროებით კი არ არკვევდა, არამედ პარტიულ იდეოლოგიის თვალსაზრისით და ამიტომაც განმარტოებული რჩებოდა. მისი მოქმედების ხაზია მუდმივი მერყეობა ქანაობა ერთის მხრივ ამ მებრძოლ ინტერნაციონალურ პოლიტიკასა, და ნამდვილ ეროვნულ სახელმწიფოებრივ პოლიტიკას შორის, მეორე მხრივ, და იგი დღესაც ამ ყოფაშია. მთავრობას დღესაც არა აქვს გამორკვეული სახელმწიფოებრივი შემოქმედების ორიენტაცია, ის თუ რომელ პრინციპს მისცეს უპირატესობა და სახელმძღვანელოდ გაიხადოს, მოსკოვის პრინციპი თუ პარიზისა. დღეს ეს ორი ცენტრია მთელს ევროპასა და ამერიკაში. ორი ცენტრი გარს იკრებს განსხვავებული იდეალისა და მეთოდის ხალხებს. ერთიმეორის უარმყოფელ ღირებულებებს შეიცავს ჩვენი მთავრობის პოლიტიკა და არ ჩანს თუ საითკენ იხრება ის. და ეს გაურკვევლობა უაღრესად მავნებელია და სახიფათო. თუ ერთის მხრით, ჩვენ მთავრობას მოსკოვის ცენტრისადმი ფრაქციული სიძულვილი აქვს, მეორე მხრივ მასთან პრინციპული სიყვარული აკავშირებს, მაშინ, როცა პარიზის ცენტრი ჩვენი მთავრობისათვის მხოლოთ და მხოლოთ პრინციპიალური მძულვარების საგანს წარმოადგენს. ეს გარემოება ხელს უშლის იმას, რომ საქართველოს იდეა ანტანტის იდეამ დაინათესავოს.
ამნაირად, მთავრობის პოლიტიკა შინ გვასუსტებს, გვაკარგვინებს ტერიტორიას, გამოგვთიშა მეზობელ სახელმწიფოებისაგან და განმარტოებით დაგვსვა. მან აქაც ვერ შეგვარიგა იმ ერთადერთ ორიენტაციას და ცენტრს, რომელიც დღეს წესიერებისა და სახელმწიფოებრივი სიმტკიცის იდეას წარმოადგენს.
მეორე მხრივ, ახალგაზრდა სახელმწიფოს გამაგრებისათვის, იმ პირობებში, რა პირობებშიც ჩვენ აღმოვჩნდით, აუცილებელი იყო წესიერი ჯარის შექმნა, ჩვენი მთავრობის პოლიტიკა კი ამ საქმეს იმ თავითვე მტრულად შეხვდა, ვინაიდან იგი წლობით აღიზარდა ამ რეგულიარი ჯარის სიძულვილში, რადგანაც მისი მისწრაფება საერთაშორისო გაიარაღება იყო. ეს იდეალური შეხედულება, პრინციპიალური პოზიცია ამ საკითხისადმი მან პირდაპირ ჩვენს სინამდვილეში გადმოიტანა და ჯარის შექმნა შეაფერხა, თითქმის შეუძლებელი გახადა.
ამგვარათ, ორი გარემოება, _ ერთი მხრით, შეუძლებლობა იმისა, რომ ჩვენი მდგომარეობის შესაფერი ჯარი შექმნილიყო, ხოლო, მეორე მხრით, ფართო ლოზუნგები და ინტერნაციონალური პოლიტიკა, _ აი, ეს ორი ფაქტორი საქართველოს გამაგრებას ხელს უშლიდა. ჯარის შექმნის მაგიერ მთავრობა ინტერნაციონალისტურ სოლიდარობის ფრაზებს რაზმავდა. შედეგათ ბორჩალოს საქმე მივიღეთ. ბორჩლოს შემთხვევა აშკარად მოწმობს, რომ ჩვენი მთავრობა ძმობა-ერთობის ფრაზეოლოგიას არ შერჩენოდა და საქ-ლო დროზე გაეფრთხილებია, მაშინ საქართველოს თავზე არ დაატყდებოდა ის სირცხვილი და უბედურობა, რომელიც ბორჩალოში მოუვიდა. ეს მაზრა, საქართველოს უდავო ნაწილი თვით ძველი მთავრობის აზრითაც, ნაწილათ ჩამოგვეჭრა და ნაწილათ კიდევ სადავოთ გახდა. და ამის საბუთზე ჩვენ მთავრობას თავისი ხელიც უწერია! აქედან ვამბობთ ჩვენ კატეგორიულ აზრს: საქართველოს რომ დროზედ მიეღო საჭირო ზომები, მტერი ბორჩალოში ვერ შემოვიდოდა და ბორჩალოს მაზრა დღესაც მთლიანათ საქართველოს ხელში იქნებოდა. მაგრამ, სწორედ იმიტომ, რომ მთავრობას არ ჰქონდა ალღო და ინსტიქტი მტრის ცნობისა, სწორეთ იმიტომ, რომ მთავრობა კიდევ სოლიდარობაზე ლაპარაკობდა, როდესაც მტრის ჯარები გამალებით უკვე თბილისისკენ მოდიოდნენ, აი სწორეთ იმიტომ მოგვივიდა ბორჩალოს კატასტროფა.
რომ ამ საგანს თავი დავანებოთ და შევხედოთ მთავრობის მოქმედებას წმინდა შინაურ პოლიტიკის ფარგალში, ჩვენ აქ მწუხარებით უნდა აღვნიშნოთ მისი სრული უსუსურობა და ფსიქოლოგიური მოუმზადებლობა სახელმწიფოს შექმნის საქმისთვის.
ძველი წყობილების შენობა დანგრეულია და ახალის სიმტკიცე აქამდის ვერ ავაგეთ; სასამართლოს დამოუკიდებლობა, რომელიც ყოველგან და ყოველ რეჟიმის პატიოსანი მამულიშვილის უმთავრეს საზრუნავს შეადგენდა, საქართველოში არ არსებობს. სასამართლო ადმინისტრაციის გავლენის ქვეშ იმყოფება. ახალი დემოკრატიული წესი სასამართლოს ინსტიტუტის შესაქმნელად ვერ გამოვიყენეთ ისე, როგორც საჭირო იყო; არჩეულ მოსამართლეთა შორის ბევრი ისეთია, რომელიც ამ თანამდებობისთვის სრულიად გამოუსადეგია. ამ ორ მომენტით იწყება სასამართლოს გახრწნა და თუ საქმეს დროზე არ მივეშველეთ, სასამართლოს გახრწნას თან მოყვება საზოგადოების დაშლა-გათახსირებაც.
ადმინისტრაცია ვერ დგას თავის დანიშნულების სიმაღლეზე, იგი პარტიული ანგარიშის გამასწორებელი აგენტი უფროა, ვიდრე სახელმწიფოს ცხოვრების წესიერების აგენტი.
უმთავრესი ძარღვი ჩვენი საზოგადოებრივი ცხოვრებისა რაზედაც ჩვენი მომავალი ჰკიდია, გახლავთ ჩვენი ეკონომიური ვითარება. გარედან რომ არავითარი ხიფათი არ მოგველოდეს და საერთაშორისო ურთიერთობაში ჩვენი დამოუკიდებლობა სრულიად უზრუნველყოფილი იყოს, ვიმეორებ, რომ ამ მხრივ საქართველოს არავითარი შიში და ხიფათიც რომ არ მოელოდეს, მაშინაც გვეეჭვება ჩვენი ნორჩი ქვეყნის ბედი, რადგან ჩვენი ეკონომიური ცხოვრება ისეთი წესით მიდის, რომ შეუძლებელია კატასტროფამდის არ ჩავახწიოთ. ვის მიუძღვის ამაში ბრალი? რა თქმა უნდა, ერთ წუთსაც არ უნდა დავკარგოთ მხედველობიდან ის საერთაშორისო მდგომარეობა, რომელიც დღეს არსებობს, რომელიც ართულებს და აძნელებს ეკონომიურ ცხოვრებას, ნორმალურ ეკონომიურ საქმიანობას. ეს ერთი მიზეზი უნდა სახეში ვიქონიოთ, როდესაც დღევანდელი ჩვენი ქვეყნის ეკონომიურ-ფინანსიურ მდგომარეობას ვიხილავთ. მაგრამ ამის გვერდით არის ადგილობრივი წმინდა სუბიექტიური მეორე მიზეზი, რომელიც ხელს უწყობს ჩვენს ეკონომიურ დაშლა-განადგურებას. აი, სწორედ აქ არის ჩვენი მთავრობის სოციალისტური ცოდო და დანაშაული. 1918 წლის შვიდი თვის თავისუფლება ჩვენმა ძველმა მთავრობამ 26 მილიონი ვალით დაამთავრა. მომავალ წლისთვის იგივე მთავრობა ერთი ორად მეტ ვალს ვარაუდობს. მთელი ქონება, რომელიც საქართველოს თავის წილად დარჩა ძველი რეჟიმისაგან დამოუკიდებლობის გამოცხადების აქტით, ერთ განძს წარმოადგენდა, დიდ განძს, რამაც ფინანსიურ-ეკონომიურად დიდი დახმარება გაგვიწია ამა თუ იმ საჭიროების დაკმაყოფილების საქმეში. სახელმწიფოს ამ ქონებიდან ბევრი რამ, რა თქმა უნდა, უთავბოლოდ დაეკარგა. დღეს ეს მზამზარეული ქონება გამოგველია, აღარ გვაქვს; ასე რომ, მომდინარე წლის ვალი სწორედ ამის გამო, გაცილებით იმაზე მეტი იქნება, რაც ნავარაუდევია ჩვენის ბიუჯეტით. ვალით ცხოვრობს მთელი სახელმწიფო, ვალით ცხოვრობენ ჩვენი თვითმმართველობები. ამავე დროს ფულის ფასი თანდათან ეცემა და ცხოვრება უფრო და უფრო ძვირდება. მოსალოდნელია ჩვენშიაც ის მოხდეს, რაც საფრანგეთში რევოლუციის დროს, როდესაც ზოგი პირველი საჭიროების საქონელი მისი წონა ქაღალდის ფული ღირდა. თქვენ წარმოიდგინეთ პროგრესიულად სანოვაგის გაძვირებისა და ფულის გაიაფების სვლა და მაშინ დაინახავთ თქვენ დამოუკიდებლობის საფრთხესა და კატასტროფას. და აქამდისინ არავითარი ღონისძიება არ იყო მიღებული მთავრობის მიერ, რომ ქვეყნის ეკონომიური მდგომარეობა გამოებრუნებინა. მთავრობას არ სურს ისარგებლოს იმ ნაცადის და ერთადერთი გზით, რომლითაც ყოველგან და ყოველთვის შექმნილია და დაგროვილია ხალხის სიმდიდრე. არ არის არავითარი გარანტია, რომ მესაკუთრეს შეუძლია თავისი მოძრავი და უძრავი ქონება თავისუფლად მოიხმაროს, დაიმუშაოს გადაატრიალოს. მთელი ამ ხნის განმავლობაში ჩვენი ბანკები და სხვადასხვა საკრედიტო დაწესებულებები თავიანთ ოპერაციებს არ აწარმოებდნენ, მათ დაჰკარგეს ნდობა. ხალხს ბანკებში ფული აღარ მიაქვს, როგორც ის იყო უმალ. სოფლის ხალხი, ვის ხელშიც დღეს მთელი ფულია თავმოყრილი, უნდობლად უცქერის ბანკებს, იმიტომ, რომ დარწმუნებული არ არის, რომ თუ იქ ფული შეიტანა, მას უკან მიიღებს საჭიროების დროს. დღეს მწარმოებელი კი მარტოკა სოფელია, ქალაქში მას შემოაქვს თავისი ნაწარმოები და ქალაქიდან მასვე სისტემატიურად ფული გააქვს. ამ ფულს იგი შინ უძრავად აბინავებს. ეს ფული, ამნაირად, ტრიალიდან გამოდის და ჰკარგავს საზოგადო ღირებულებას, მისი ფასი თვით მის პატრონისთვისაც ეცემა. იმავე დროს სოფლის მეურნეობა თანდათან კრიზისში შედის. რევოლუციური წესით მიწის საკითხის გადაჭრამ ყველა დააზარალა, საერთო მეურნეობა დასცა და სარგებლობა ვერავის მოუტანა. თუ წმინდა პოლიტიკურ სფეროში რევოლუცია ადვილად ასატანია, ეკონომიურ ცხოვრებაში ასე არ გახლავთ; რევოლუციონერულ ღონისძიებას აქ პირდაპირ დანგრევა და განადგურება შემოაქვს. ამ წესმა მთელი ერთი ნაწილი საზოგადოებისა ქუჩაში უსახსრო დაჰყარა, ხოლო საზოგადოების მეორე ნაწილში მტაცებლობა და წართმევის ინსტიკტი აუშვა, საერთოდ სოფლის მეურნეობაში არევ-დარევა და ანარქია შეიტანა. ამის ავტორია ჩვენი მთავრობა. მაგრამ როგორც სხვა დარგშიაც, მან აქაც კისერი მოიტეხა და ლოღიკურ წინააღმდეგობაში გაიხლართა. თუ მემამულის მიმართ იგი დაადგა საკუთრების უარყოფის გზას და მიწები სრულიად უსასყიდლოდ ჩამოართვა, უმიწიწყლო და მცირე მამულიან გლეხების მიმართ კი საკუთრების პრინციპს დაადგა _ ამ კატეგორიის მიწის მუშებს მთავრობა მხოლოდ სასყიდლით აძლევს ჩამორთმეულ მიწებს.
ასეთი უსისტემო და ულოღიკო ეკონომიური პოლიტიკა, რომელიც სარევოლუციო დემაგოგიას ვერ გასცილებია და შემთხვევითი პარტიული ზრახვებისთვის არის მოგონილი, ქვეყნის ეკონომიურ მდგომარეობას ვერ მოაგვარებს და სოფლის მეურნეობასთან ერთად ჩვენი ქვეყნის ვაჭრობა-მრეწველობასაც გაანადგურებს.
საქონლის გატანა-შემოტანა გაძნელდა. მთელი 7 _ 8 თვის განმავლობაში მთავრობამ თავისი ბეცი პოლიტიკით საქონლის გატანა-შემოტანა შეაფერხა, და მხოლოდ ეხლა, როგორც ეს მთავრობის ოფიციოზულ პრესაში ირკვევა, იგი ადგება იმ გზას, რომელსაც მისგან ყოველთვის უშედეგოთ მოვითხოვდით, ეს არის თავისუფალი და კერძო ინიციატივის გზა.
მრეწველობის საკითხი ჩვენში კიდევ უფრო უნუგეშოა. არავის არ აქვს გარანტია, რომ თუ საქმე დაიწყო, რაიმე დადებით შედეგებს მიაღწევს. მუშების პროფესიონალურ კავშირების საკითხი, მათი დღევანდელის ფორმით პირდაპირ შეუძლებელს ჰყოფს ეკონომიურ საქმიანობას. ამ მიზეზების გამო ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური ცხოვრება მიექანება უფსკრულისაკენ. ეხლა უკვე თვით სოციალისტებისთვისაც ცხადია, რომ მისი გამობრუნება სოციალისტურის წესით და ექსპერიმენტებით ყოვლად შეუძლებელია, და რაც უფრო მალე დაადგება მთავრობა ნაცად და საიმედო ბურჟუაზიულ სახელმწიფოებრივ შემოქმედების გზას, მით უფრო მალე და ადვილად შეიძლება ჩვენი ეკონომიურ-ფინანსიური მდგომარეობის გაუმჯობესება და ჩვენი სახელმწიფოს კონსოლიდაცია. მან უნდა დაგმოს სარევოლიუციო სოციალიზმის გზა და მოიპოვოს ხალხის თვალში ნდობა, მოიპოვოს ნდობა ყოველი მესაკუთრე-მეურნის და ვაჭარ-მრეწველის თვალში. ამის გარანტიებს კი მთავრობა არ იძლევა, და მაშინ, როდესაც თავის დეკლარაციაში ისეთ წვრილმანსაც კი აღნიშნავს, როგორიცაა სანიტარული ზომების მიღება, იგი საჭიროდ არ სთვლის უთხრას სოფლის ხალხს და ქალაქის ვაჭარ-მრეწველებს, რომ მათი ნამუშევარი, პირადი ინიციატივით ან თაოსნობით შექმნილი საქმე და ქონება ხელშეუხებელი იქნება. მთავრობას ვერ გაუბედნია, ან თუ არ სურს საქვეყნოთ და ხმამაღლა იცნოს მესაკუთრის უფლება თავის საკუთრებაზედ! ხოლო თუ ეს არ მოხდა, ყოვლად შეუძლებელი იქნება ჩვენი მდგომარეობის გამობრუნება.
თუ რაიმე დადებითი იყო მთავრობის მოქმედებაში აქამდის, ეს იმდენად ხდებოდა, რამდენადაც იგი ხანდახან უახლოვდებოდა თავის პრაქტიკასა და მოქმედებაში იმ ბურჟუაზიულ ზომებს, რომლის დიდი შემოქმედებითი როლი ცხოვრებით და გამოცდილებით არის დადასტურებული, ხოლო რამდენადაც იგი შორდებოდა ამ ნაცად იარაღს და წაისოციალისტ-რევოლიუციონერებდა იმდენად მეტ ზიანს აძლევდა ჩვენს შინაგან და საგარეო მდგომარეობას.
როგორი უნდა იყოს მომავალში ჩვენი დამოკიდებულება ამგვარი წარსულის მქონე მთავრობისადმი. მთავრობის მომავალი პოლიტიკა იქნება გაგრძელება მისი წარსული პოლიტიკისა. ხოლო მისი წარსული პოლიტიკა, როგორც ეს დავინახეთ, აღსავსეა მრავალი და საბედისწერო შეცდომებით. იგი პრინციპიალურად მიუღებელია, რადგან სახელმწიფოსი და საზოგადო ცხოვრების ამშლელია და არა დამლაგებელი. ამიტომ თავისთავად ცხადია და აშკარა, მთავრობას ენ ბლოც ნდობას ვერ მივცემთ მის მომავალ მოქმედებაში. მაგრამ არის ერთი საკითხი, გარდუვალად ყველასთვის სავალდებულო საკითხი, უზენაესი სავალდებულო კატეგორია _ ჩვენი ქვეყნის თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის საკითხი. ამ საკითხში ყველა მთავრობასთან ვიქნებით, ყოველ გასაჭირის დროსა. დანარჩენ საკითხებში, სადაც მთავრობის რევოლიუციური სოციალიზმის მისწრაფება და მეთოდია, პრინციპულ და საქმიან ოპოზიციას დავადგებით, რადგან დღევანდელი მთავრობა მხოლოდ შეიძლება დადგეს გამოსადეგი, როდესაც იგი თავის თავს რადიკალურად გარდაქმნის. მთავრობის მუშაობა იმდენად იქნება პოზიტიური და სასარგებლო ჩვენი ქვეყნისთვის, რამდენად იგი თავის მომავალ მოქმედებაში თავის წარსულს დაუპირისპირდება; რამდენადაც იგი შესძლებს თავის უარყოფას და დაადგება ნამდვილ ბურჟუაზიულ დემოკრატიულ გზას, იმდენად უფრო სასარგებლო და უფრო სწორი იქნება მისი ნაბიჯი და უფრო მტკიცე ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა. მისი წარსული პოლიტიკის გაგრძელება კი ჩვენს ქვეყანას დაღუპავს და გაანადგურებს.
ამით ვამთავრებ მთავრობის დეკლარაციისა და ანგარიშის მოკლე განხილვას და დასასრულს უნდა მხოლოდ სურვილი გამოვთქვა, რომ დამფუძნებელ კრებამ, რომელსაც დაევალა ჩვენი ქვეყნის დაფუძნება, გამოიჩინოს საჭირო გონების სიფხიზლე და უტოპიურს ანთებაში არ ჩასწვას ჩვენი ქვეყნის ბედი და მომავალი.~
სპირიდონ კედია.

# 3 თებერვალი 1933 წ. პარიზი.

საქართველოს ბედის წერის თვე და წელიწადი! გრძნობდი, რომ კვლავ იმართებოდა, მთელი საუკუნის ტყვეობის შემდეგ სამი წლის წინად აღმდგარი ერი და ქვეყანა! რომ კვლავ საოცნებოდ ხდებოდა ასი წლის ნატვრის, ბრძოლის და სხვერპლის შედეგად შობილი ეროვნული თავისუფლება.

გრძნობდა შვილიქვეყნისა, სამშობლოს სხეულში გაელვებულ ტრაღედიას და ამ ტრაღედიის მიმდგარს ფატალურ განხორციელებას. ამის ხილვა ძნელი არ იყო. ეს არ მოითხოვდა განსაკუთრებულ რამ მისნობას.
თავიდანვე ბნელი დაჰყვა 1918 წლის 26 მაისის ნათელს!
რუსეთის რევოლუციამ საქართველოს კარები რომ გაიხურა, უკან დაბრუბენის გზები მას უკვე დაზღვეული ჰქონდა. ჩვენი ქვეყანა ამ დროს ხელთ ეპყრა, რუსეთისავე წყალობით, ამავე რევოლუციის ქართველ ადეპტებს. ეს არ იყო უბრალო საქმე.

ამ ფაკტით შობითვე იყო გადაწყვეტილი რუსთა ბატონობისაგან განთავისუფლებული საქართველოს ახალი ბედი.
ჟორდანია და მისი შტაბი, ძველი საქართველოს ახალი ბატონი, მთელი სიცოცხლე რუსეთის ერთობისა და ცენტრალიზმის ყურმოჭრილი მონა-მსახური იყო. ამ სარწმუნოებამ მას ფატალურ ვალდებულებად საქართველოს უარყოფა დააკისრა და უნდა სიმართლე ითქვას ამ მოვალეობისათვის ამ ხალხს არასოდეს არც უღალატნია. იგი დარჩა რუსეთის მთლიანობის თავგამოდებული აგენტი იმ დროსაც, როდესაც რუსეთი დაშლილი იყო და საქართველო მისგან ფაკტიურად მოწყვეტილი!
ჟორდანია და მისი შტაბი ატარებდა, იცავდა და ასრულებდა რუსეთის სოც. დემ. პარტიის ნებას და მიზანს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ კიდევ დიდხანს.
საქართველოს პრეზიდენტი და მინისტრები რუსული პარტიის წევრობას არ თმობდნენ!
ეროვნულად რუსეთისგან ოფიციალური გამოყოფის შემდეგ, პარტიულად მალულად მაინც რუსეთთან რჩებოდნენ!
პირველი აკტი იყო ნაძალადევი, მეორე სპონტანიური და ნებისმიერი. ამ ხალხის სული და გული რუსეთისკენ გარბოდა!
ჟორდანიას სიტყვა პირველ ეროვნულ ყრილობაზე 1917 წლის ნოემბერში ამ მობის სამარცხვინო დემონსტრაცია იყო!
უკვე მთელ საქართველოში ეროვნული თავისუფლების ძლიერი ქარიშხალი ქროდა. მთელი ქართველი ხალხი _ და ამ ხალხში თვით სოც. დემოკრატიული მასაც საქართველოს დამოუკიდებლობას მოითხოვდა.
ამ საერთოეროვნულ აღტყინებაში რუსეთის ბატონობის ერთგულებას მარტო ჟორდანია და მისი შტაბი იცავდა!
ყველა ფრონტზე და ყველა საშუალებით ეს ხალხი ებრძოდა საქართველოს დამოუკიდებლობასა და ებრძოდა რუსეთისა და მისი დემოკრატიული მთლიანობის სახელით!
მეტი დაყოვნება შეუძლებელი ხდებოდა, ასე თუ ისე, ეს საკითხი უნდა გადაჭრილიყო. თბილისში იმართება სოც. დემ. პარტიის საგანგებო კრება. მთელი კრება ემხრობა საქართველოს დამოუკიდებლობას.
ამ დადგენილებას წინ აღუდგა ორად-ორი ადამიანი! ერთი იყო ბ-ნი ჟორდანია. ეს საქართველოს მომავალი პრეზიდენტი!!
და რომ თავისი გაბოროტება უფრო მზად ეყო და საშვილიშვილოდ დარჩენილიყო საქართველოს დამოუკიდებლობის მიმართ მისი შეურიგებელი მძულვარების ნაშთი, _ ხასიათიც ასეთი უნდა! _ ნოე ჟორდანიამ ოქმში საგანგებოდ შეატანია, რომ იგი წინააღმდეგი იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის!
ამ დღიდან ერთი წუთით არ შემდგარა საქართველოს სათავეში პირველადვე დაგუბებული შხამის მუშაობა. იგი წვეთ-წვეთად უვლიდა საქართველოს სულისა და სხეულის ხვეულებს და ნელ-ნელა აავადებდა.
26 მაისები ეროვნული დღესასწაულებია. ჟორდანია დასეირნობს ყვავილებით მორთულ თეთრ ცხენებიან ეტლში, მაგრამ მისი პრესსა აღმაშფოთებელი ცინიზმით ქართველ ერს აუწყებს _ საქართველოს დამოუკიდებლობა არ არის ჩვენი მთავარი საზრუნავი, ჩვენი `ფეტიშიო~!
ამ ხალხს უფრო სხვა იტაცებს_სოციალიზმი და მისი დამყარება. მაგრამ პატარა ქართულ მაშტაბში ეს შეუძლებელიც არის და უინტერესოც. ამიტომ ბ-ნი ჟორდანია ლენინს დეპეშას უგზავნის_ სოციალიზმი ერთად დავამყაროთო და ყველაფერს ამ საზომით სჭრის და კერავს. ამისთვის მას ესაჭიროება პირველ ყოვლისა კლასიკური ჯარი და ჟორდანია ჰქმნის გვარდიას, რომლის თავჯდომარედ ბოლომდის რჩება და მას ათასი პრივილეგიით ჰსჭურავს. ძველი ოფიცრობა და რეგულიარული ჯარი, ეს მხოლოდ ძალად შეწყნარებული ბოროტება იყო, ისე როგორც თვით საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება.
იდება ხელშეკრულება საბჭოთა რუსეთისა და მენშევიკურ საქართველოს შორის. აქ აშკარავდება თვალუწვდენი უფსკრული ჟორდანიას და მისი შტაბის გაუნათლებელი უვიცობისა და უგუნურობის. საქართველო უკვე დაღალატიანებულია და გაცემული!
მისი საზღვრები მთებიდან ვაკეზეა ჩამოტანილი საქართველოს გაჩენიდან მისი სიმტკიცის ბუნებრივი კედლები და იწროები `აყრილია და გახსნილი~!
საქართველოდან განდევნილია ანტანტის [ინგლისის] შემოსული ჯარები.
საქართველოში ნება დართულია ბოლშევიკური პროპაგანდა ამ პროპაგანდის ყოველნაირი ღონისძიება წინასწარ შეწყნარებულია, როგორც ნორმალური და ამიტომ ყოველგვარი დასჯისგან თავისუფალი მოქმედება!!
შურისძიებაც ასეთი უნდა! საქართველო განიარაღებულია და ხელფეხ შეკრული. რუსეთის უკან დაბრუნების გზები შეკეთებულია და უზრუნველყოფილი. ლენინი მოწვეულია.
მოვლენები ამას თანდათან ააშკარავებენ. აღებული აზერბეიჯანი, აღებულია სომხეთი. ჯერი საქართველოზეა მომდგარი. ბოლშევიკები უცერემონიოთ გვექცევიან და შეურაცყოფას შეურაცყოფაზე გვაყენებენ. ჟორდანიას და მის შტაბს მოსდის უტყუარი ცნობა, რომ გეკერი საქართველოზე თავდასხმას ამზადებს. ჩვენი სამხედრო შტაბი მცონარეობს ზარმაცი და უნებისყოფო. მთავრობა მტრის საქმეს აკეთებს. სამხედრო მინისტრად ინიშნება ყოვლად უმწეო ადამიანი, სრული არარაობა. ჩვენი ფრაქცია დამფუძნებელი კრების ტრიბუნიდან მას უნდობლობას უცხადებს. მთავრობა იცავს თავის მინისტრს და მენშევიკური უმრავლესობაც მას მხარს უჭერს.
სამიოდე კვირის წინ, ვიდრე რუსეთი შემოგვიტევდა, ხდება ახალგაზრდა ქართული ჯარის საკადრო მასალის დემობილიზაცია! დამფუძნებელი კრება ჯერ კიდევ ადრე მთავრობას უხსნის, მისივე წინადებით, 75000 ჯარის კაცის გამოსაყვანად საჭირო კრედიტს. ომის დროს მხოლოდ ამის მეშვიდედი აღმოჩნდება! სასროლი მასალა არსენალში გამოლეულია და მინისტრები-კი ყოყლოჩინობენ ასე კარგად მომზადებული არასდროს არ ვყოფილვართო!
თვით ჟორდანია დამფუძნებელ კრებაში გაალმასებული იბრძვის… დეპუტატ ნინიძის წინააღმდეგ. ეს დეპუტატი, უკვე ოპოზიციაში გადასული, `სხივის~ ჯგუფს ეკუთვნის_მისი ოჯახობით ჟორდანიამ ქუჩაში გაჰყარა და რეკვიზიცია ქმნილ ბინაზე თავისი ფავორიტი ჩაასახლა. მოგეხსენებათ ჟორდანიას ოპოზიცია არ უყვარს და ოპოზიციონერის წინააღმდეგ ბრძოლის იარაღს არ არჩევს…
მთავრობის ეს განკარგულება შეკითხვის საგნად გადაიქცა. მიმდინარე კამათი მოურიდებელის სიშიშვლით ამჟღავნებს ჟორდანიას, მისი შტაბის და საერთოდ მთელი მართველი ძალის უკიდურესს დაკნინებას, დაწვრიმალებას, გათახსირებას.
საერთო სურათი ჟორდანიას და მისი შტაბის მმართვა-გამგეობისა უაღრესად დამაწყლულებელია და სასოწარმკვეთი! ხან დანაშაული გადმოსწონის უგუნურებას, ხან ცინიზმი დანაშაულს. ერთსა და მეორე შემთხვევაში ხარჯებს საქართველო ასწორებს თავს ვერაფრით ინუგეშებ. ყველაფერი ღაღადებს რომ საქართველო საბოლოოდ განწირულია, მომპალია თვით მისი მმართველი თავი. ან ეს თავი უნდა მოაშორო ქვეყანას, ან ქვეყანა დაიღუპება,_ასეთია დილემა. შიგადაშიგ არის ნიშნები ერის გამოფხიზლების, შეგნებული პატრიოტული ძალების ამოქმედებისა, მაგრამ ეხლა გვიანაა.
_ : _
დრო არ იცდის… უკვე თერთმეტი თებერვალია. საქართველოში მტერი შემოიჭრა. ჩვენი ჯარის სამი მეოთხედი ბორჩალოშია ჩაყენებული. მტრის მოულოდნელი (!) თავდასხმა მას არარად აქცევს. ნაწილი იქვეა გაწყვეტილი, ნაწილიც უწესრიგოდ იხევს თბილისსა და მტერს შორის ბრძოლისთვის გამოსადეგი ქართული ძალა უკვე აღარ არის. მტერი რომ პირდაპირ წამოვიდეს, თბილისს ისე დაიჭერს რომ თოფის გასროლა არ დასჭირდება. მაგრამ მტერი მომენტით ვერ სარგებლობს. მას ვერ წარმოუდგენია ჩვენი ამგვარი უმწეობა და სიფრთხილეს იჩენს. მთავრობა უკმაყოფილოა გენერალ ოდიშელიძის, ქართული ჯარის მთავარი სარდლის და მას სამსახურიდან ითხოვს. იგი მიმართავს, როგორც არა ერთხელ მიუმართნია ხოლმე გასაჭირის დროს, გენერალ კვინიტაძეს და მას ოდიშელიძის ადგილზე ნიშნავს. ეს იყო 16 თებერვალს. წინებზე, სამხედრო ოპერაციები გენერალ კვინიტაძეს ყოველთვის ქართული ჯარის გამარჯვებით დაუგვირგვინებია. ვინ იცის იქნებ ეხლაც ასე მოხდეს. ყველას სჯერა მისი იღბლიანი ბედისა…
დიდსა და პატარას სასწაული უნდა…
თბილისი და მთელი საქართველო მწარე განცდებშია ჩაძირული. უკვე სარამოს ათი საათია. ოცდა ათამდე დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის კაბინეტში ვართ. ვუცდით მოვლენათა განვითარებას. თავის მაგიდას უზის თავჯდომარის ამხანაგი ბ-ნი ა. ლომთათიძე. სახეები ღრმა სევდითაა აღბეჭდილი. ქვეყნის უბედურებას ყველა თავისთვის განიცდის. საერთო სიჩუმეა. ხანდახან მეზობლად მჯდომნი ერთმანეთში თითო ოროლა სიტყვას გასცვლიან. და კვლავ თავიანთ თავს დაუბრუნდებიან. მოულოდნელად თავს წამოგვადგება ნაბადში გახვეული, თბილისის ქალაქის თავი და დამფუძნებელი კრების წევრი ბ-ნი ბ. ჩხიკვიშვილი. ის გამოგზავნილია ჟორდანიას მიერ და ამ უკანასკნელის სიტყვიერ დანაბარებს გადმოგვცემს_ჟორდანიამ შემოთვალა რომ მთავრობა ამავე ღამით თბილისს სტოვებს და ვისაც წამოსვლა უნდა, დილის ორ საათისთვის სადგურზე გამოვიდესო. ეს ნურავის შეაკრთობს. ანდერძი კაცს არა ჰკლავსო. ამ სიტყვებით თვით სიკვდილის ზარები ჩამოირეკა. თბილისის მიტოვება დაცვის უცდელად, წინააღმდეგობის გაუწევლად, სხვერპლის გაუღებლად. მის კალთებზე მამულიშვილის წმინდა სისხლის დაუპკურებლად? ეს ხომ საქართველოს თავისუფლების მიტოვებაა, მისი დამოუკიდებლობის სრული ლიკვიდაციაა! სად, როდის, ქართული ისტორიის რომელ ეპოქაში, ან რომელი მეფის დროს მომხდარა ასეთი სამარცხვინო ამბავი?! დამარცხება? არა! ერი სხვა დროსაც დამარცხებულა! მაგრამ მას ამ სხვა დროს დამარცხებიდან თავისი სახელი, პატივი და სულის სიდიადე ყოველთვის გამარჯვებული გამოუტანია. არა, ეს დამარცხება კი არ არის, არამედ უუმძიმესი შეურაცყოფა საქართველოს ქალწულებრივი ეროვნული ნამუსისა, უღმერთო შელახვა ჩვენი დიდი ისტორიის ხელუხლებელი ღირსებისა! გმობა და უარყოფა მთელი ჩვენი ამაყი წარსულისა! ინოგურაცია ახალის ღირსება-ახდილი ეპოქის ქართლის ცხოვრებაში. ჟორდანიამ არ გვაკმარა რაც დღემდე დამცირება და უბედურება მოგვიტანა. იგი ბოლომდე მიჰყვა შურისძიებას! ამ ეროვნული ტრაღედიის უუსაშინელეს წუთებში იგი ბელზებელობს, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობას და მის თანამედროვე თაობას სამუდამოთ სახელი გაუტეხოს, ჩირქი რამ მოსცხოს მოუშორებელი და ასე შერცხვენილი ერთიცა და მეორეც დაუსრულებლივ ატაროს საქართველოს წარსულის პანთეონშიაც და მომავლის პროსპეკტებზეაც!
ნუ თუ ბოლომდე უნდა შესვა, ბედ უბედურო სამშობლოვ, შენივე უღირსი მმართველის მიერ საწამლავით აღვსებული ფიალა?!
ან ვინ გამოიტანა ეს წარსული საქართველოს თავის მოკვეთის განაჩენი?
ვინ ინება მომავალი საქართველოს გაუნამუსობა? ჟორდანიამ მარტო, თუ მთავრობამ კოლეკტიურად? ვინ არის ავტორი ამ უსაზღვრო დანაშაულის?..
. . .
აქ უცბათ გაგონდება ნოე ჟორდანია 1916 წელს, ბელინსკის ქუჩაზე, თბილისის გუბერნიის თავადაზნაურობის დეპუტატთა საკრებულოში. დიდი ომის მეორე წელიწადია. პატრიოტულად მოაზროვნე და განწყობილი ქართველობა გრძნობს სანატრელი ცვლილების მოახლოვებას. პერსპეკტივაში მოსჩანს რუსეთის დამარცხება. იმედი ფრტას ისხამს. თავისუფლების სიო იშვა შორეულ მხარეში და თანდათან საქართველოსკენ მოიწევს…
მეფის მთავრობას მოაგონდა რომ ჩვენი ქვეყანა მოკლებული იყო იმ რეფორმებს, რომელიც შიდა გუბერნიებში ნახევარი საუკუნის წინად იყო შემოღებული. ოფიციალურ წრეებში და მათთან ახლო მდგომ საზოგადოებაში მუშავდება ერობის შემოღების პროეკტი. ძალიან მწვავე ხასიათს ღებულობს საერობო ტერიტორიული ერთეულების საკითხი. კავკასიის მთავრობის აშკარა თანაგრძნობის ჩრდილის ქვეშ ჩვენი მეზობლები საქართველოს მიწა-წყლის გასაწეწად ილაშქრებენ.
ყველა ამ საკითხთან დაკავშირებით ქართველ საზოგადოებაში ხდება კრებები. იმართება მოხსენებები. დღეს მომხსენებელია ბ-ნი ჟორდანია. საკრებულოს დარბაზი სავსეა ხალხით. კრებას თავმჯდომარეობს თბილისის გუბერნიის თავადაზნაურთა მარშალი, თავადი კონსტანტინე აფხაზი. ყველა დიდი ცნობის მოყვარეობით მოელის მომხსენებლის სიტყვას. ჟორდანია აქა-იქ მიჩნეულია როგორც ხვალინდელი დღის ბელადი. რითი გაუმასპინძლდება იგი ქართველ საზოგადოებას? მარქსისტული შაბლიონით, თუ მშობლიური სინამდვილის ქართული გაგებით? საზოგადოება მოხსენებას გაფაციცებით თვალყურს ადევნებს. მოხსენებაში წამოყენებულია წვრილი კანტონალური სისტემის პრინციპი. უარყოფილია ეროვნულ-ტერიტორიული საფუძველი საერობო გადამიჯვნაში. ავტორი წარბ.შეუხრელად მიექანება ამ დებულებათა ლოღიკური დასკვნისკენ… და თბილისი საქართველოს მოშორდება…
არც აცივა, არც აცხელა, ჟორდანიამ თბილისის საქართველოს მკერდს მოჰგლიჯა და იგი მის საზღვრების გადაღმა მოაქცია, როგორც კავკასიის საერთაშორისო ქალაქი…
თბილისი, გული ქართლისა, ღერძი მისი ისტორიისა; მისი თავი და ბოლო: რომლის დაცვას შესწირვიან თაობათა მთელი წყებანი და გრძელი ქართული საუკუნენი,_ეს ჩვენი თბილისი ჟორდანიამ, საქართველოს ამ მომპვალმა ბელადმა, პირველად რაც საქართველო არსებობს, ქართული სხეულიდან ამოსთხარა და იგი უცხოთა საკუთრებად გამოაცხადა. ჟორდანია, მარქსიზმის ბელადი საქართველოში, თავის რწმენითა და გრძნობით თბილისის გამცემი აღმოჩნდა! ამას მოჰყვა მსმენელთა დიდი აღშფოთება.
დღეს მეოთხე წლის თავზე იგი ამასვე იმეორებს, უკვე როგორც საქართველოს პრეზიდენტი!!..
. . .
ესა და სხვა მრავალი ამგვარი ფიქრი და გრძნობა ელვის სისწრაფით ტვინსა სერავენ…
მაგრამ ჟორდანიას ამ ზარდამცემ განცხადებაზე, არსად სჩანს თავისუფალი, გულის სიღრმიდან აღმომხდარი შეტაკება, შეტევა, რეაქცია პირდაპირ საშინელი ჰხდება. ცოცხლად მიცვალების სურათია ეს სანახაობა. დამსწრეთა დიდი უმრავლესობა მმართველი ფრაქციის წევრია. სჩანს, აქ მორჩილებაა მათი `დალაი-ლამის~ გარდაწყვეტილების წინაშე ასეთივე გაქვავება ეტყობა სოციალისტურ ოპოზიციებს. ბოლოს ეს მღელვარე და აღშფოთებული გრძნობები ბუნებრივ გამოსავალს მოსძებნიან ჟორდანიას შიკრიკისა და დამსწრეთა გასაგონათ… დასკვნად, შეუქცეველი გარდაწყვეტილების ტონით განვაცხადებ, რომ შეუძლებელი იყო თბილისის ასე დატოვება და მოვითხოვ თვით ჟორდანიას გამოცხადებას ჩვენს წინაშე.
_ ჟორდანიას არ სცალიან, ვერ მოვაო, იყო ამაზედ დეპუტატი ჩხიკვიშვილის პასუხი.
ამ სიტყვებმა ყველას შიგ გულში უჩხვლიტეს: ამაზე დიდი საქმე რა უნდა ყოფილიყო, რომ ჟორდანიას ამისთვის არ მოეცალა… მე ჩემი მოთხოვნა კიდევ განვიმეორე. პირველმა საერთო გაოგნებამ, სჩანს, გადაიარა. ეხლა აღშფოთებამ თავი სხვებშიაც იჩინა. უკმაყოფილებამ გარეთ გამოჟონა. სჩანს, რომ დამსწრეთაგან ეს გარდაწყვეტილება არავინ იცოდა. იგი არ იცოდა არც დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარემ ბ.ა. ლომთათიძემ. საქვეყნო საქმის დაზიანებასთან ერთად ჩადენილია ბევრი პირადი შეურაცყოფა: ჟორდანიას მიერ სრული იგნორაცია გავლენიანი პასუხისმგებელი პირებისა თვით საკუთარი წრიდანაც-კი ეჭვს არ სტოვებს. უკვე გაიმართა აზრთა წესიერი გამოთქმა. ჩემს მოთხოვნას ყველამ მხარი დაუჭირა. თბილისის ქალაქის თავი წავიდა ამ დავალების შესასრულებლად. დამფუძნებელი კრების თავჯდომარე შეეცადა ჟორდანიასთან ტელეფონით დაკავშირებას, მაგრამ ამაოდ…
_ : _
რამის თორმეტი საათი ახლოვდებოდა, როდესაც ბ-ნი ჟორდანია მოვიდა, ჩვეულებივი, ისეთი, როგორც ყოველთვის; ოღონდ უფრო საწყალი. საერთოდ, სრული ტიპი უსაგზლო ადამიანისა; ბუნება პრტყელი. უგანო და უღრმო მისი გრძნობა გონების ჯიბე-უბეები გადმობრუნებულია, და ცარიელი. ვერავითარ ახალ იდუმალ ძალას მასში ვერ აღაგრძნებს ვერც დიდი გასაჭირი, ვერც დიდი ბედნიერება. განგებას სიუხვის სარეზერვო კუნჭული მასში არ გამოუნასკვავს. საწვავი მასალა, ეს ღვთის მადლი არ გამოყოლია. ჟორდანიამ განიმეორა, რაც ბ-მა ჩხიკვიშვილმა მისი სახელით გადმოგვცა. არ დავიწყებოდა თავისი `უძლიერესი არგუმენტიც~ `ანდერძი კაცს არა ჰკლავსო~… ცოტა ხანს დაცული სიჩუმე, მალე დაირღვა. ეხლა უკვე მომეტებულის აღშფოთებით ყველანი თავს დავესხით ჟორდანიას გარდაწყვეტილებას, მის აზრებს და საბუთებს. ატონია და ინდიფერენტიზმი გაიფანტა. დარბაზს გამოცოცხლება დაეტყო. ყველამ აკტიური პოზიცია დაიჭირა: თბილისს მეგობრები აღმოუჩნდნენ. საქართველოს ნამუსს_დამცველები: ფედერალისტებიდან სამსონ და კიდევ სხვები; ესერებიდან ი. გობეჩია და ი. ლორთქიფანიძე; აგრეთვე `სხიველები~ და ბოლოს თვით მთავრობის ფრაქციის წევრები.
ამ დროს დარბაზში შემოდის ჩიხასა და ნაბადში დამფ. კრების წევრი ბ.შ. ქარუმიძე, რომელიც მთავრობის დავალებით ფშავ-ხევსურეთში იყო გაგზავნილი მოხალისე ცხენოსანთა მოსაკრებად. იგი კრებას აცნობს მთის მხნე სულიერ განწყობილებას და მის მზად ყოფნას ტრადიციული საქმისათვის_სამშობლოს გულისათვის თავის დადებას. მეორეს მხრით ძლიერ პათეტიურ სიტყვაში იგი თავს ესხმის მთავრობის წრეში დამკვიდრებულ სულმდაბლობას და თბილისის დატოვების სამარცხვინო გადაწყვეტილებას.
_ თბილისის დატოვების შემდეგ, ოთხ საათში, ლიხის მთასთან მისვლამდე, თქვენ დაჰკარგავთ მთელ აღმოსავლეთ საქართველოს და ამის უმალვე მთელ საქართველოსაც. თქვენ მოკლებული ხართ იმის გაგებას რომ თბილისი ისტორიულად ქართლის ცხოვრების თილისმაა, მისი სიცოცხლის მაჯის ცემა. თბილისი უნდა დავიცვათ, თუნდაც მარტო ჩვენი ისტორიის პატივისცემისათვის… სიტყვამ დიდი შთაბეჭდილება დასტოვა. ჩამოვარდნილ სიჩუმეში თავის სავარძლიდან წამოდგება დამფ. კრების თავმჯდომარე ა. ლომთათიძე. იგი მთელი ეს დრო ხმას არ იღებდა, ერთობ მძიმე ღელვასა და მწუხარებაში ჩაძირული.
_ `მთავრობაც რომ წავიდეს და თქვენც რომ მას თან გაჰყვეთ, მე აქედან ფეხს არ მოვიცვლიო. ეს სიტყვები ნათქვამი იყო ისეთი შინაგანი რწმენის ხმით, რომელსაც ურჩობას ვერ შეჰბედავდი. მორჩა. დარბაზში ჟორდანიას მომხრე არავინ იყო.
უკანასკნელი შეკითხვა იყო, თუ რა აზრისა იყო ამ საგანზე თვით მთავარსარდალი. ჟორდანიამ გვიპასუხა, რომ ისიც მისებრ ფიქრობდა. ჩვენ მაინც მოვისურვეთ მთავარსარდლის ნახვა და მასთან მოლაპარაკება. ამ მიზნით იმ წამსვე კომისია იქმნა არჩეული, რომელშიც შედიოსნენ: ი. გობეჩია, იმნაიშვილი და მე. სულ რამდენსამე წუთში უკვე მთავარსარდლის სამუშაო ოთახში ვიყავით. ყველგან რუკები_კედლებზე, მაგიდაზე და მათ შორის მარტო გენერალი კვინიტაძე და სხვა არავინ.
ავუხსენით ჩვენი მოსვლის მიზეზები და შევეკითხეთ, თუ რას ფიქრობდა,_მართლა სტოვებდა თბილისს, თუ პირიქით, მის დაცვას აპირებდა. მთავარსარდალი გაოცებული დარჩა თბილისის დატოვების გაგონებაზე.
_ მირჩევნია თავში რევოლვერი დავიცე, ვიდრე თბილისის დაცვაზე ასე ხელი ავიღო, იყო სიტყვა-სიტყვით მისი პირველი რეპლიკა. ამას მოაყოლა მდგომარეობის დასურათება; გვითხრა, რომ ეს მდგომარეობა იყო კატასტროფიული; რომ გარდა ერთი საყარაულო ბატალიონისა, რომელსაც გენერალი მაზნიაშვილი უფროსობდა და რომელიც ფრონტზე სულ სამიოდე საათის წინ იყო გაგზავნილი, ერთი ჯარის კაცის არ მოეძებნებოდა; რომ თბილისი, ამგვარად, მტრისათვის სრულიად ღია იყო; მაგრამ რომ მას უკვე დაბარებული ჰყავდა გორის, ბათომის და კიდევ ორიოდე სხვა ბატალიონი; რომ თუ მტერი ერთ-ორ დღეს დაგვაცლიდა, იგი მას ამ მცირე ძალებითაც შეებმოდა და თბილისის დაცვას მოაწყობდა; გვითხრა, რომ გენერალურ შტაბს კერძოდ თბილისის დასაცავად არავითარი წინასწარი მუშაობა გაწეული არა ჰქონია და რომ საერთოდ მას არც ქვეყნის თავდაცვის გეგმა ჰქონია შემუშავებული. მოკლე და ენერგიული სიტყვებით დაგვარწმუნა, რომ იგი იზამდა ყველაფერს, რაც ამ პირობებში შესაძლებელი იყო. რათა დაეცვა ქართული მხედრობის ღირსება და საქართველოს სახელი; რომ ეს იყო მისი უაპელაციო გარდაწყვეტილება.
მთავარი სარდალი თბილისს იცავდა, მას უბრძოლველად არ სტოვებდა!
კომისიამ მადლობით აღნიშნა მისი სულიერი სიმხნე და თავის მხრივ ყოველგვარი დახმარება აღუთქვა. დამფუძნებელ კრებაში აღტაცებით მოისმინეს მთავარსარდლის გარდაწყვეტილება.
ჟორდანია დამარცხდა: თბილისს არ ვსტოვებდით! საქართველო თბილისის კედლებზე საომრად გადიოდა…
გუნება შეიცვალა. იმედებმაც შეისწორეს თავიანთი ჩამოყრილი ფრთები. მთავარსარდალს თავის განკარგულებაში 17 და 18 თებერვალი დაურჩა. ბატალიონები ჩამოუვიდა. მათ თავისი სამხედრო სკოლის შეგირდებიც მიუმატა და თბილისს გარშემო დაცვის სარტყელი შემოუჭირა… პირველი შეტაკება ღამე თვრამეტიდან ცხრამეტამდე მოხდა. იგი მტრის დამარცხებით და მისი სრული უკუგდებით დამთავრდა. 19 თებერვალს დილით ცხენოსანმა შიკრიკმა თბილისი გარდი-გარდმო გაირბინა და მცხოვრებთ ჩვენი ჯარის გამარჯვება ახარა. მშვენიერი, მზიანი ამინდი იდგა. დამფ. კრების წინ დიდძალი ხალხი დაგროვდა.
დიდი საერთო აღფრთოვანებაა. სასახლის აივნიდან დეპუტატები ხალხს გამარჯვებას ულოცავენ. ამასობაში ჩამოატარეს პირველი სამხედრო ტყვეები. ერთი თვალის დაკვრით, რვაას, ცხრაას კაცამდე მოსჩანდა. საშინელი სანახაობა კი იყო! ყველა დაფლეთილია. ეს რა ველური და მაწანწალა სახეებია! საზოგადოება ტაშის კვრითა და ვაშას ძახილით იხსენიებს ქართველ ჯარს და მის მთავარსარდალს. იმედი იზრდება, დღეები გადის. ბრძოლები გრძელდება, თბილისის ჰაერს განუწყვეტლივ ზარბაზნის გუგუნი არხევს. ამ გუგუნზე დამფ. კრება საქართველოს კონსტიტუციის უკანასკნელ თავებს არჩევს… მტრის შეუჩერებელი მძაფრი იერიშები ქართველ მეომართა მამაცობაზე იმსხვრევა. კოჯორში, ტაბახმელაზე და სხვაგან ხდება იშვიათი გმირობის აკტები. საქართველო თავის წარსულის ღირსებას აწმყოშიაც გვაძლევს! სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლაა.
თბილისი თავისი ხანგრძლივი არსებობის მანძილზე ხშირად ყოფილა ამ დღეში. მისი ისტორია მოგვითხრობს რომ იგი მტრის მიერ უმეტესად ოთხმოცისა ყოფილა აოხრებული. რა იქნება ეხლა? მთელი ქართველი ერის გულისყური ზედ თბილისის მკერდზეა დასვენებული. საქართველო დღეს მარტო თბილისის სიცოცხლით სცოცხლობს. ყველა გრძნობს, რომ საქართველოს ბედი დღეს მთლიანად თბილისის ბედზეა დამოკიდებული. და ყველანი ამიტომ თბილისისთვის ლოცულობენ. მაგრამ არა! ზოგი ვინმე სხვა რამითაც იყო გართული. და საზოგადოებაშიაც აუწერელი აღშფოთებაა: ამ დროს ჟორდანია და მისი თითო ოროლა მინისტრის ბინებიდან ხალხმა ყურმოგლეჯილი კასროლების, ფეხმოღრეცილი სკამებისა და სხვა ამგვარი საოჯახო ნაყარ-ნუყარის წესიერი ევაკუაცია დაინახა!.. ჟორდანია და მისი მთავრობა თბილისს კი სტოვებდა, მაგრამ თავის ყურმოვარდნილ კასროლებს-კი არა!.. ეს ზომავს ამ ხალხის სულის პატიოსნებას…
ქვეყანამ ეს დაინახა და დრტვინვა დაიწყო, მაგრამ უკვე გვიანი იყო…
მოულოდნელად და წინააღმდეგ ამ დღეებში აღორძინებული იმედებისა, თებერვლის ოცდა ოთხს ღამის თერთმეტ საათზე გავრცელდა თბილისიდან დახევის ზარდამცემი ამბავი. სიცოცხლის ძარღვი გადაუჭრესო მთელ საქართველოს. გულები შედგნენ. სამარის სიჩუმე დამყარდა. ქართველები ლანდებად გადაიქცნენ. ხანდახან გამოისმის თითქოს საიქიოდან მოსული და შორს მგზავრობით დაღლილი ხმა მათი… საშინელი ღამეა. ცივი. ჰყინავს კიდევაც და ჰთოვს კიდევაც…
ასპარეზზე სხვა გამოდის_მტერი და მისი მეგობრები. უკვე გათამამდნენ, გაბედულათ ლაპარაკობენ. აქა-იქ თავს ესხმიან ჩვენებს…
თბილისი კიდევ ერთხელ აოხრდა…
მეორე დღეს დილის ოთხ საათზე თბილისში უკვე არც ჯარი იყო, არც მტავრობა და არც დამფუძნებელი კრება…
გამოგვყვა მხოლოდ რამოდენიმე დღის სახელოვანი ბრძოლა რამაც საქართველოს სამუდამო სირცხვილი ააშორა.
სპ. კედია

საქართველოს გუშაგი
# 3 თებერვალი 1933 წ. პარიზი.