შიდა რუსეთი, – ერთად-ერთი დიდი იმპერიაა, დარჩენილი მსოფლიოში, – მუდამ იყო შემორტყმული, ჯავშანივით, არა რუს, ძალით დაპყრობილ ერთა კოლონიებით. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ეს ჯავშანი გაორკეცდა, და, თუ წინათ თეთრი ზღვიდან შავ ზღვამდე, შავი ზღვიდან იაპონიის ზღვამდე იყო გადაჭიმული, ეხლა შუაგულ ევროპამდე, ხმელთა-შუა ზღვამდე და ინდოეთის საზღვრებზე გავლით, – ჩინეთის ზღვამდე აღწევს.

ეს მეორე რიგის, – დროით და გეოგრაფიულად, – ისევე დაპყრობილი კოლონიები, ატარებენ სატელიტების სახელს.

სასკოლო რუქასაც კი ვინც დახედავს, დაინახავს, თუ როგორ არის გაბერილი 80.000.000-ანი შიდა-რუსეთი, 150.000.000-ანი კოლონიებით; მაგრამ ე.წ. თავისუფალი დემოკრატია, ამერიკის მეთაურობით, მსოფლიოსათვის ამ საშინელ საშიშროებაზედ სდუმს, თვალსა ხუჭავს, დონ კიხოტივით ქარის წისქვილ-კომუნიზმს ებრძვის და ისიც უხეირო საშუალებით.

პარადოქსია, მაგრამ კეთილშობილი, ძლიერი ამერიკა, არა მარტო სიტყვით, არამედ რეალურადაც ხელს უწყობს თავის ევროპიელ მოკავშირეთა ხელიდან კოლონიალურ ხალხების განთავისუფლებას, ისევე, როგორც რუსეთის ბოლშევიკური წითელი ვეშაპი. ამით წყალს ასხამს რუსეთის იმპერიალიზმის წისქვილზედ; იმის მაგიერ რომ თავისუფალმა დემოკრატიამ შეუტიოს, იერიში მიიტანოს სიტყვით, პროპაგანდით, რადიოთი თუ პრესით, – რუსეთის კოლონიალურ იმპერიალიზმზე.

ბანდუნგის ყრილობაზედ, საცა შეიკრიბნენ აზიისა და აფრიკის 29 ქვეყნის წარმომადგენელნი და ერთხმად დაჰგმეს ყველა სხვა ქვეყნების იმპრიალიზმი და კოლონიალიზმი, მხოლოდ პატარა ცეილონმა დაასახელა რუსეთიც და მხოლოდ ოსმალეთი მიემხრო მას.

ეხლახან დელესმა გაუბედავად წარმოსთქვა სიტყვა რუსეთის ევროპიელ სატელიტების შესახებ და პრესამ კი არ აიტაცა ეს სიტყვა, პირიქით, ყველა მხრიდან შეუტიეს და ნამეტნავად ინგლისიდან.

რა ღვთის წყრომაა კაცობრიობის თავსა? შეიარაღებული რუსეთის ბოლშევიზმი შეიჭრა აფრიკაშიაც. ეგვიპტესა და იორდანიას იარაღს აძლევს; საფრანგეთს უჯანყებს ალჟირ-მაროკოს; შეიჭრა ინდოეთში, პორტუგალიასა და პაკისტანის იმპერიალიზმზე გაჰკივის; კაპიტალისტურ დრმოკრატიას ახდილად ცეცხლით ემუქრება და ეს დემოკრატია ერთმანეთს უკიჟინებს იმპერიალიზმსა და კოლონიალიზმს? ძეუს! რატომ ართმევ, სასჯელად, გონებას შენს „კლასიკურ“ ქვეყანას?

ხრუშჩოვები და ბულგანინები რუსები არიან, რუსულ ჩვეულებრივ (და არაჩვეულებრივ) რეალურ პოლიტიკას აკეთებენ, – იმპერიალისტურ კოლონიალიზმის მოგვნი არიან – და სხვები ებრძვიან უნიათოდ კომუნიზმს, რომელიც, შიდა-რუსეთია გარდა, – ყველგან მხოლოდ რუსის იარაღით არის დარგული და განაგრძობს ზრდასა.

უბრალო ლოღიკა მოითხოვს, ებრძოლო ყველა საშუალებით, – შეიარაღებულ, ბოლშევიკურ იმპერიალისტურ რუსეთს, – კომუნიზმის სათავეს, – რომ სხვა ქვეყნებში იგი თავისთავად შესუსტდეს და მოისპოს.

უბრალო ფსიქოლოგიის საკითხია: მთელ მსოფლიოში დამონებული ერების განთავისუფლება იქადაგო და ამით უდიდესი კოლონიალური იმპერია დაანგრიო შიგნიდან, ვიდრე ებრძოლო საერთოდ კომუნიზმს, რომლის მიმდევარნი არა-რუს ქვეყნებში ამით რუსებთან უფრო ძლიერ დააკავშირო და გააძლიერო. ყველა არა-რუსის ყურადღება აქეთკენ უნდა იყოს მიქცეული.

რ. გაბაშვილი

`დამფუძნებელი კრების წევრნო! არასოდეს ასეთის სიმკაცრით არ გამოთქმულა წინააღმდეგობა სინამდვილესა და იდეოლოგიას შორის. ის გარემოება, რომ ჩვენ დამფუძნებელ კრებაში 127 მეტი სოციალისტი ზის, ხოლო სინამდვილე ძალას გვატანს სახელმწიფოს აღსაგებად საღი ბურჟუაზიული საფუძვლები და მეთოდი ვიხმაროთ, _ ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ სურვილი და დიდი რწმენაც უძლურია სოციალიზმის დასამყარებლად და სინამდვილის გარდასაქმნელად. ეს გარემოება თანაც გვეუბნება, რომ საჭიროა გადავხედოთ წარსულ გზასა და მოქმედებას. ამ წარსულის გადახედვა და გადასინჯვა ქართველმა ხალხმა თქვენ დაგავალათ ბ.ბ. დამფუძნებელი კრების წევრნო.
პირველათ საქართველომ თავის თავი ჩაიბარა და დაიყუდნა, პირველათ მთელი ქართველი ხალხი დაეუფლა თავისი ქვეყნის მართვა-გამგეობას; ეს პირველათ აირჩია და შეადგინა დამფუძნებელი კრება, რომელმაც საქართველოს ძირითადი კანონები უნდა დასწეროს. ამით ისტორიამ დიდი მოვალეობა დაგვაკისრა. ჩვენს ნამოქმედებს და ნააზრებს ისტორია წაიკითხავს და განსჯის. ჩვენი დღევანდელი ნამოქმედარი განსაზღვრავს მომავლის მიმართულებას და ბედს. და სწორედ ამიტომ ჩვენ ვერ ვიქნებით თავისუფალნი და ჩვენი ქეიფის ამყოლნი ჩვენი უფლების მოხმარებაში, ჩვენს მოქმედებაში, საქართველოს მარადიულ მიმდინარეობაში ჩვენი აქ ყოფნა ერთი წუთია და ამ წუთმა არ უნდა შეიწიროს ჩვენი ქვეყნის უკვდავება, იმის ნიშნები კი ბევრად ბევრია ჩვენს ყოველდღიურ მოქმედებაში. პირველი საქმე, რომელიც უნდა დამფუძნებელ კრებას გაეკეთებინა, მთავრობის შედგენა იყო; ეს უკვე მოხდა და ახალი მთავრობა წარსდგა კიდევაც დამფუძნებელი კრების წინაშე. ეს მთავრობა ჩვენთვის უცნობი არ არის. მისი შემადგენლობა იგივეა, რაც საქართველოს პარლამენტის დროს იყო. არავითარი ახალი ელემენტები ამ მთავრობაში არ შემოსულა, არც პიროვნების სახით და არც როგორც ფსიქოლოგიური მოტივი. ამიტომაც ამ მთავრობის მომავალი საქმიანობის წარმოდგენა შეიძლება მისი წარსული მოქმედების ანალიზის საშუალებით.
14 მარტს მთავრობა წარსდგა ჩვენს წინაშე თავის მოქმედების ანგარიშით. 21 მარტს მან დაგვიხატა მომავალი მოქმედების პროგრამა. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ 21 მარტის შემდეგ ჩვენი მთავრობის ძირითადი შეხედულებები და პროგრამა ვერ გამოიცვლებოდა და დარჩებოდა, რაც 21 მატრამდე იყო. ამიტომაც მისი მომავალი მოქმედება რომ გამოვიცნოთ, საკმარისია გადავხედოთ მის წარსულს, იმას თუ რას წარმოადგენდა იგი დამფუძნებელი კრების მოწვევამდე.
ერთი უმთავრესი აქტი საქართველოს ცხოვრებაში _ საქართველოს დამოუკიდებლობა _ მოხდა ჩვენი მთავრობის პოლიტიკისა და მთელი იმ მიმართულების წინააღმდეგ საიდანაც მთავრობა არის გამოსული. მეორედ, რაც ძირითადია და ცენტრი და რომლის გარშემოც ტრიალებს მთელი ქართველი ხალხის ენერგიაც და პოლიტიკაც, ჩვენი მთავრობის მისწრაფებას არ წარმოადგენდა და მის განხორციელებაში მას არც ფსიხოლოგიური მონაწილეობა მიუღია და არც მოქმედებითი. ეს მოვლენა აღნიშნული იყო თვით მთავრობის თავმჯდომარის სიტყვაში. ცხადია, რომ ის მთავრობა, რომელსაც საქართველოს პოლიტიკურ სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობის ძიება თავის დღეში არ ჰქონია და რომელმაც მხოლოდ გარემოების ძალდატანებით ჩაიბარა უკვე დამოუკიდებელ საქართველოს მართვა-გამგეობა, ცხადია, რომ ასეთი მთავრობა ვერ გამოიჩენდა იმ შემოქმედებით სახელმწიფოებრივ პოლიტიკას, რომლითაც მხოლოდ შეიძლებოდა ამ ჩვენი ქვეყნის სახელმწიფო შენობის აგება და გამაგრება. აქედან წარმოსდგა მთელი რიგი შეცდომებისა საშინაო და საგარეო მოქმედებაში. ეს ხალხი ფსიქოლოგიურად მოუმზადებელი იყო ეროვნული სახელმწიფოს შექმნისათვის. მისთვის გაუგებარი იყო სახელმწიფოებრივი პოლიტიკა, რომელიც ყველგან უაღრეს კომპრომისს თხოულობს; ამის ნაცვლად ეს ხალხი აწარმოებს ცალმხრივ და დამქსაქსველ პოლიტიკას, იდგა კლასობრივ ბრძოლის ნიადაგზე და საზოგადოებაში სთესდა `კამაგის~ და შეურიგებლობის იდეოლოგიას. ის გარემოება ნაკლებად იყო სახიფათო საქართველოს იმ ნაწილებში, სადაც ქართული ეთნოგრაფია, სადაც ტერიტორია მთლიანად ქართველებით იყო დასახლებული, სადაც შეგნება და ფსიქოლოგია წმინდა ეროვნულია. ხოლო ასეთი პოლიტიკა დამღუპავი და საბედისწერო შეიქმნა საქართველოს იმ ნაწილებში, სადაც სხვა და სხვა ისტორიის დროს ან ეთნოგრაფია აჭრელებულა ან თუ ეთნოგრაფიული ერთფერობა შენახულა, სამაგიეროდ ფსიქიკით და შეგნებით გადაგვარებულია.
და მართლაც მთავრობას საქართველოს განაპირა კუთხეებში შეცდომა შეცდომაზე მოდის. სოხუმის ოლქი, ბათუმის და ზაქათალას ოლქები, იგივე ბორჩალო, ახალქალაქის და ახალციხის მაზრები, ყველა ეს კუთხეები ერთი ცოცხალი სურათია ჩვენი მთავრობის შემცდარი პოლიტიკისა.
ამავე პოლიტიკის შედეგი იყო საქართველოს სრული იზოლაცია მეზობელ სახელმწიფოთაგან, როგორიცაა ადერბეიჯანი, მთიელთა რესპუბლიკა და სომხეთი. ეს იმიტომ მოხდა, რომ მთავრობის პოლიტიკა, რომელიც რევოლიუციონურ-სოციალიზმის პროგრამას ადგა, ვერ შეურიგდა და არ დაინდო მეზობელი სახელმწიფონი, რომელნიც ძალიან შორს იყვნენ სარევოლიუციო სოციალიზმის პროგრამასთან. საქ-ს მთავრობა ამ სახელმწიფოებთან დაახლოებას ეროვნული სახელმწიფოებრივი საზომითა და საჭიროებით კი არ არკვევდა, არამედ პარტიულ იდეოლოგიის თვალსაზრისით და ამიტომაც განმარტოებული რჩებოდა. მისი მოქმედების ხაზია მუდმივი მერყეობა ქანაობა ერთის მხრივ ამ მებრძოლ ინტერნაციონალურ პოლიტიკასა, და ნამდვილ ეროვნულ სახელმწიფოებრივ პოლიტიკას შორის, მეორე მხრივ, და იგი დღესაც ამ ყოფაშია. მთავრობას დღესაც არა აქვს გამორკვეული სახელმწიფოებრივი შემოქმედების ორიენტაცია, ის თუ რომელ პრინციპს მისცეს უპირატესობა და სახელმძღვანელოდ გაიხადოს, მოსკოვის პრინციპი თუ პარიზისა. დღეს ეს ორი ცენტრია მთელს ევროპასა და ამერიკაში. ორი ცენტრი გარს იკრებს განსხვავებული იდეალისა და მეთოდის ხალხებს. ერთიმეორის უარმყოფელ ღირებულებებს შეიცავს ჩვენი მთავრობის პოლიტიკა და არ ჩანს თუ საითკენ იხრება ის. და ეს გაურკვევლობა უაღრესად მავნებელია და სახიფათო. თუ ერთის მხრით, ჩვენ მთავრობას მოსკოვის ცენტრისადმი ფრაქციული სიძულვილი აქვს, მეორე მხრივ მასთან პრინციპული სიყვარული აკავშირებს, მაშინ, როცა პარიზის ცენტრი ჩვენი მთავრობისათვის მხოლოთ და მხოლოთ პრინციპიალური მძულვარების საგანს წარმოადგენს. ეს გარემოება ხელს უშლის იმას, რომ საქართველოს იდეა ანტანტის იდეამ დაინათესავოს.
ამნაირად, მთავრობის პოლიტიკა შინ გვასუსტებს, გვაკარგვინებს ტერიტორიას, გამოგვთიშა მეზობელ სახელმწიფოებისაგან და განმარტოებით დაგვსვა. მან აქაც ვერ შეგვარიგა იმ ერთადერთ ორიენტაციას და ცენტრს, რომელიც დღეს წესიერებისა და სახელმწიფოებრივი სიმტკიცის იდეას წარმოადგენს.
მეორე მხრივ, ახალგაზრდა სახელმწიფოს გამაგრებისათვის, იმ პირობებში, რა პირობებშიც ჩვენ აღმოვჩნდით, აუცილებელი იყო წესიერი ჯარის შექმნა, ჩვენი მთავრობის პოლიტიკა კი ამ საქმეს იმ თავითვე მტრულად შეხვდა, ვინაიდან იგი წლობით აღიზარდა ამ რეგულიარი ჯარის სიძულვილში, რადგანაც მისი მისწრაფება საერთაშორისო გაიარაღება იყო. ეს იდეალური შეხედულება, პრინციპიალური პოზიცია ამ საკითხისადმი მან პირდაპირ ჩვენს სინამდვილეში გადმოიტანა და ჯარის შექმნა შეაფერხა, თითქმის შეუძლებელი გახადა.
ამგვარათ, ორი გარემოება, _ ერთი მხრით, შეუძლებლობა იმისა, რომ ჩვენი მდგომარეობის შესაფერი ჯარი შექმნილიყო, ხოლო, მეორე მხრით, ფართო ლოზუნგები და ინტერნაციონალური პოლიტიკა, _ აი, ეს ორი ფაქტორი საქართველოს გამაგრებას ხელს უშლიდა. ჯარის შექმნის მაგიერ მთავრობა ინტერნაციონალისტურ სოლიდარობის ფრაზებს რაზმავდა. შედეგათ ბორჩალოს საქმე მივიღეთ. ბორჩლოს შემთხვევა აშკარად მოწმობს, რომ ჩვენი მთავრობა ძმობა-ერთობის ფრაზეოლოგიას არ შერჩენოდა და საქ-ლო დროზე გაეფრთხილებია, მაშინ საქართველოს თავზე არ დაატყდებოდა ის სირცხვილი და უბედურობა, რომელიც ბორჩალოში მოუვიდა. ეს მაზრა, საქართველოს უდავო ნაწილი თვით ძველი მთავრობის აზრითაც, ნაწილათ ჩამოგვეჭრა და ნაწილათ კიდევ სადავოთ გახდა. და ამის საბუთზე ჩვენ მთავრობას თავისი ხელიც უწერია! აქედან ვამბობთ ჩვენ კატეგორიულ აზრს: საქართველოს რომ დროზედ მიეღო საჭირო ზომები, მტერი ბორჩალოში ვერ შემოვიდოდა და ბორჩალოს მაზრა დღესაც მთლიანათ საქართველოს ხელში იქნებოდა. მაგრამ, სწორედ იმიტომ, რომ მთავრობას არ ჰქონდა ალღო და ინსტიქტი მტრის ცნობისა, სწორეთ იმიტომ, რომ მთავრობა კიდევ სოლიდარობაზე ლაპარაკობდა, როდესაც მტრის ჯარები გამალებით უკვე თბილისისკენ მოდიოდნენ, აი სწორეთ იმიტომ მოგვივიდა ბორჩალოს კატასტროფა.
რომ ამ საგანს თავი დავანებოთ და შევხედოთ მთავრობის მოქმედებას წმინდა შინაურ პოლიტიკის ფარგალში, ჩვენ აქ მწუხარებით უნდა აღვნიშნოთ მისი სრული უსუსურობა და ფსიქოლოგიური მოუმზადებლობა სახელმწიფოს შექმნის საქმისთვის.
ძველი წყობილების შენობა დანგრეულია და ახალის სიმტკიცე აქამდის ვერ ავაგეთ; სასამართლოს დამოუკიდებლობა, რომელიც ყოველგან და ყოველ რეჟიმის პატიოსანი მამულიშვილის უმთავრეს საზრუნავს შეადგენდა, საქართველოში არ არსებობს. სასამართლო ადმინისტრაციის გავლენის ქვეშ იმყოფება. ახალი დემოკრატიული წესი სასამართლოს ინსტიტუტის შესაქმნელად ვერ გამოვიყენეთ ისე, როგორც საჭირო იყო; არჩეულ მოსამართლეთა შორის ბევრი ისეთია, რომელიც ამ თანამდებობისთვის სრულიად გამოუსადეგია. ამ ორ მომენტით იწყება სასამართლოს გახრწნა და თუ საქმეს დროზე არ მივეშველეთ, სასამართლოს გახრწნას თან მოყვება საზოგადოების დაშლა-გათახსირებაც.
ადმინისტრაცია ვერ დგას თავის დანიშნულების სიმაღლეზე, იგი პარტიული ანგარიშის გამასწორებელი აგენტი უფროა, ვიდრე სახელმწიფოს ცხოვრების წესიერების აგენტი.
უმთავრესი ძარღვი ჩვენი საზოგადოებრივი ცხოვრებისა რაზედაც ჩვენი მომავალი ჰკიდია, გახლავთ ჩვენი ეკონომიური ვითარება. გარედან რომ არავითარი ხიფათი არ მოგველოდეს და საერთაშორისო ურთიერთობაში ჩვენი დამოუკიდებლობა სრულიად უზრუნველყოფილი იყოს, ვიმეორებ, რომ ამ მხრივ საქართველოს არავითარი შიში და ხიფათიც რომ არ მოელოდეს, მაშინაც გვეეჭვება ჩვენი ნორჩი ქვეყნის ბედი, რადგან ჩვენი ეკონომიური ცხოვრება ისეთი წესით მიდის, რომ შეუძლებელია კატასტროფამდის არ ჩავახწიოთ. ვის მიუძღვის ამაში ბრალი? რა თქმა უნდა, ერთ წუთსაც არ უნდა დავკარგოთ მხედველობიდან ის საერთაშორისო მდგომარეობა, რომელიც დღეს არსებობს, რომელიც ართულებს და აძნელებს ეკონომიურ ცხოვრებას, ნორმალურ ეკონომიურ საქმიანობას. ეს ერთი მიზეზი უნდა სახეში ვიქონიოთ, როდესაც დღევანდელი ჩვენი ქვეყნის ეკონომიურ-ფინანსიურ მდგომარეობას ვიხილავთ. მაგრამ ამის გვერდით არის ადგილობრივი წმინდა სუბიექტიური მეორე მიზეზი, რომელიც ხელს უწყობს ჩვენს ეკონომიურ დაშლა-განადგურებას. აი, სწორედ აქ არის ჩვენი მთავრობის სოციალისტური ცოდო და დანაშაული. 1918 წლის შვიდი თვის თავისუფლება ჩვენმა ძველმა მთავრობამ 26 მილიონი ვალით დაამთავრა. მომავალ წლისთვის იგივე მთავრობა ერთი ორად მეტ ვალს ვარაუდობს. მთელი ქონება, რომელიც საქართველოს თავის წილად დარჩა ძველი რეჟიმისაგან დამოუკიდებლობის გამოცხადების აქტით, ერთ განძს წარმოადგენდა, დიდ განძს, რამაც ფინანსიურ-ეკონომიურად დიდი დახმარება გაგვიწია ამა თუ იმ საჭიროების დაკმაყოფილების საქმეში. სახელმწიფოს ამ ქონებიდან ბევრი რამ, რა თქმა უნდა, უთავბოლოდ დაეკარგა. დღეს ეს მზამზარეული ქონება გამოგველია, აღარ გვაქვს; ასე რომ, მომდინარე წლის ვალი სწორედ ამის გამო, გაცილებით იმაზე მეტი იქნება, რაც ნავარაუდევია ჩვენის ბიუჯეტით. ვალით ცხოვრობს მთელი სახელმწიფო, ვალით ცხოვრობენ ჩვენი თვითმმართველობები. ამავე დროს ფულის ფასი თანდათან ეცემა და ცხოვრება უფრო და უფრო ძვირდება. მოსალოდნელია ჩვენშიაც ის მოხდეს, რაც საფრანგეთში რევოლუციის დროს, როდესაც ზოგი პირველი საჭიროების საქონელი მისი წონა ქაღალდის ფული ღირდა. თქვენ წარმოიდგინეთ პროგრესიულად სანოვაგის გაძვირებისა და ფულის გაიაფების სვლა და მაშინ დაინახავთ თქვენ დამოუკიდებლობის საფრთხესა და კატასტროფას. და აქამდისინ არავითარი ღონისძიება არ იყო მიღებული მთავრობის მიერ, რომ ქვეყნის ეკონომიური მდგომარეობა გამოებრუნებინა. მთავრობას არ სურს ისარგებლოს იმ ნაცადის და ერთადერთი გზით, რომლითაც ყოველგან და ყოველთვის შექმნილია და დაგროვილია ხალხის სიმდიდრე. არ არის არავითარი გარანტია, რომ მესაკუთრეს შეუძლია თავისი მოძრავი და უძრავი ქონება თავისუფლად მოიხმაროს, დაიმუშაოს გადაატრიალოს. მთელი ამ ხნის განმავლობაში ჩვენი ბანკები და სხვადასხვა საკრედიტო დაწესებულებები თავიანთ ოპერაციებს არ აწარმოებდნენ, მათ დაჰკარგეს ნდობა. ხალხს ბანკებში ფული აღარ მიაქვს, როგორც ის იყო უმალ. სოფლის ხალხი, ვის ხელშიც დღეს მთელი ფულია თავმოყრილი, უნდობლად უცქერის ბანკებს, იმიტომ, რომ დარწმუნებული არ არის, რომ თუ იქ ფული შეიტანა, მას უკან მიიღებს საჭიროების დროს. დღეს მწარმოებელი კი მარტოკა სოფელია, ქალაქში მას შემოაქვს თავისი ნაწარმოები და ქალაქიდან მასვე სისტემატიურად ფული გააქვს. ამ ფულს იგი შინ უძრავად აბინავებს. ეს ფული, ამნაირად, ტრიალიდან გამოდის და ჰკარგავს საზოგადო ღირებულებას, მისი ფასი თვით მის პატრონისთვისაც ეცემა. იმავე დროს სოფლის მეურნეობა თანდათან კრიზისში შედის. რევოლუციური წესით მიწის საკითხის გადაჭრამ ყველა დააზარალა, საერთო მეურნეობა დასცა და სარგებლობა ვერავის მოუტანა. თუ წმინდა პოლიტიკურ სფეროში რევოლუცია ადვილად ასატანია, ეკონომიურ ცხოვრებაში ასე არ გახლავთ; რევოლუციონერულ ღონისძიებას აქ პირდაპირ დანგრევა და განადგურება შემოაქვს. ამ წესმა მთელი ერთი ნაწილი საზოგადოებისა ქუჩაში უსახსრო დაჰყარა, ხოლო საზოგადოების მეორე ნაწილში მტაცებლობა და წართმევის ინსტიკტი აუშვა, საერთოდ სოფლის მეურნეობაში არევ-დარევა და ანარქია შეიტანა. ამის ავტორია ჩვენი მთავრობა. მაგრამ როგორც სხვა დარგშიაც, მან აქაც კისერი მოიტეხა და ლოღიკურ წინააღმდეგობაში გაიხლართა. თუ მემამულის მიმართ იგი დაადგა საკუთრების უარყოფის გზას და მიწები სრულიად უსასყიდლოდ ჩამოართვა, უმიწიწყლო და მცირე მამულიან გლეხების მიმართ კი საკუთრების პრინციპს დაადგა _ ამ კატეგორიის მიწის მუშებს მთავრობა მხოლოდ სასყიდლით აძლევს ჩამორთმეულ მიწებს.
ასეთი უსისტემო და ულოღიკო ეკონომიური პოლიტიკა, რომელიც სარევოლუციო დემაგოგიას ვერ გასცილებია და შემთხვევითი პარტიული ზრახვებისთვის არის მოგონილი, ქვეყნის ეკონომიურ მდგომარეობას ვერ მოაგვარებს და სოფლის მეურნეობასთან ერთად ჩვენი ქვეყნის ვაჭრობა-მრეწველობასაც გაანადგურებს.
საქონლის გატანა-შემოტანა გაძნელდა. მთელი 7 _ 8 თვის განმავლობაში მთავრობამ თავისი ბეცი პოლიტიკით საქონლის გატანა-შემოტანა შეაფერხა, და მხოლოდ ეხლა, როგორც ეს მთავრობის ოფიციოზულ პრესაში ირკვევა, იგი ადგება იმ გზას, რომელსაც მისგან ყოველთვის უშედეგოთ მოვითხოვდით, ეს არის თავისუფალი და კერძო ინიციატივის გზა.
მრეწველობის საკითხი ჩვენში კიდევ უფრო უნუგეშოა. არავის არ აქვს გარანტია, რომ თუ საქმე დაიწყო, რაიმე დადებით შედეგებს მიაღწევს. მუშების პროფესიონალურ კავშირების საკითხი, მათი დღევანდელის ფორმით პირდაპირ შეუძლებელს ჰყოფს ეკონომიურ საქმიანობას. ამ მიზეზების გამო ჩვენი ქვეყნის ეკონომიური ცხოვრება მიექანება უფსკრულისაკენ. ეხლა უკვე თვით სოციალისტებისთვისაც ცხადია, რომ მისი გამობრუნება სოციალისტურის წესით და ექსპერიმენტებით ყოვლად შეუძლებელია, და რაც უფრო მალე დაადგება მთავრობა ნაცად და საიმედო ბურჟუაზიულ სახელმწიფოებრივ შემოქმედების გზას, მით უფრო მალე და ადვილად შეიძლება ჩვენი ეკონომიურ-ფინანსიური მდგომარეობის გაუმჯობესება და ჩვენი სახელმწიფოს კონსოლიდაცია. მან უნდა დაგმოს სარევოლიუციო სოციალიზმის გზა და მოიპოვოს ხალხის თვალში ნდობა, მოიპოვოს ნდობა ყოველი მესაკუთრე-მეურნის და ვაჭარ-მრეწველის თვალში. ამის გარანტიებს კი მთავრობა არ იძლევა, და მაშინ, როდესაც თავის დეკლარაციაში ისეთ წვრილმანსაც კი აღნიშნავს, როგორიცაა სანიტარული ზომების მიღება, იგი საჭიროდ არ სთვლის უთხრას სოფლის ხალხს და ქალაქის ვაჭარ-მრეწველებს, რომ მათი ნამუშევარი, პირადი ინიციატივით ან თაოსნობით შექმნილი საქმე და ქონება ხელშეუხებელი იქნება. მთავრობას ვერ გაუბედნია, ან თუ არ სურს საქვეყნოთ და ხმამაღლა იცნოს მესაკუთრის უფლება თავის საკუთრებაზედ! ხოლო თუ ეს არ მოხდა, ყოვლად შეუძლებელი იქნება ჩვენი მდგომარეობის გამობრუნება.
თუ რაიმე დადებითი იყო მთავრობის მოქმედებაში აქამდის, ეს იმდენად ხდებოდა, რამდენადაც იგი ხანდახან უახლოვდებოდა თავის პრაქტიკასა და მოქმედებაში იმ ბურჟუაზიულ ზომებს, რომლის დიდი შემოქმედებითი როლი ცხოვრებით და გამოცდილებით არის დადასტურებული, ხოლო რამდენადაც იგი შორდებოდა ამ ნაცად იარაღს და წაისოციალისტ-რევოლიუციონერებდა იმდენად მეტ ზიანს აძლევდა ჩვენს შინაგან და საგარეო მდგომარეობას.
როგორი უნდა იყოს მომავალში ჩვენი დამოკიდებულება ამგვარი წარსულის მქონე მთავრობისადმი. მთავრობის მომავალი პოლიტიკა იქნება გაგრძელება მისი წარსული პოლიტიკისა. ხოლო მისი წარსული პოლიტიკა, როგორც ეს დავინახეთ, აღსავსეა მრავალი და საბედისწერო შეცდომებით. იგი პრინციპიალურად მიუღებელია, რადგან სახელმწიფოსი და საზოგადო ცხოვრების ამშლელია და არა დამლაგებელი. ამიტომ თავისთავად ცხადია და აშკარა, მთავრობას ენ ბლოც ნდობას ვერ მივცემთ მის მომავალ მოქმედებაში. მაგრამ არის ერთი საკითხი, გარდუვალად ყველასთვის სავალდებულო საკითხი, უზენაესი სავალდებულო კატეგორია _ ჩვენი ქვეყნის თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის საკითხი. ამ საკითხში ყველა მთავრობასთან ვიქნებით, ყოველ გასაჭირის დროსა. დანარჩენ საკითხებში, სადაც მთავრობის რევოლიუციური სოციალიზმის მისწრაფება და მეთოდია, პრინციპულ და საქმიან ოპოზიციას დავადგებით, რადგან დღევანდელი მთავრობა მხოლოდ შეიძლება დადგეს გამოსადეგი, როდესაც იგი თავის თავს რადიკალურად გარდაქმნის. მთავრობის მუშაობა იმდენად იქნება პოზიტიური და სასარგებლო ჩვენი ქვეყნისთვის, რამდენად იგი თავის მომავალ მოქმედებაში თავის წარსულს დაუპირისპირდება; რამდენადაც იგი შესძლებს თავის უარყოფას და დაადგება ნამდვილ ბურჟუაზიულ დემოკრატიულ გზას, იმდენად უფრო სასარგებლო და უფრო სწორი იქნება მისი ნაბიჯი და უფრო მტკიცე ჩვენი ეკონომიური მდგომარეობა. მისი წარსული პოლიტიკის გაგრძელება კი ჩვენს ქვეყანას დაღუპავს და გაანადგურებს.
ამით ვამთავრებ მთავრობის დეკლარაციისა და ანგარიშის მოკლე განხილვას და დასასრულს უნდა მხოლოდ სურვილი გამოვთქვა, რომ დამფუძნებელ კრებამ, რომელსაც დაევალა ჩვენი ქვეყნის დაფუძნება, გამოიჩინოს საჭირო გონების სიფხიზლე და უტოპიურს ანთებაში არ ჩასწვას ჩვენი ქვეყნის ბედი და მომავალი.~
სპირიდონ კედია.

მარქსისტულმა დოგმატიკამ გაუნელა სიფხიზლე მეფის რუსეთის იმპერიისაგან გათავისუფლებულ ხალხებს, დაურღვია მთლიანობა და ყალბი დემოკრატიის ძილქუშითაც მონუსხა. რუსეთმა პროლეტართა გაერთიანების  მარქსისტული დოქტრინა ინტერნაციონალური სოლიდარობის ლენინური საკაზმით შეაზავა და ამგვარად სცადა მეზობელი ქვეყნების მიმართ ექსპანსიის გამართლება, რასაც ახალი ტიპის, უფრო შემზარავი იმპერიის შექმნა მოჰყვა. ასე აიფარა ველიკორუსულმა შოვინიზმმა ყალბი ინტერნაციონალიზმის ნიღაბი.  ამ მოვლენის მსხვერპლად ოციანი წლების დასაწყისში ამიერკავკასიის ქვეყნები მოგვევლინნენ.  დიახ, საქართველო ერთ-ერთი პირველი მსხვერპლია იმ ბოროტებისა, ჩვენს დროში სისხლით რომ მორწყა ავღანეთის მიწა-წყალი და დღემდე ორად ჰყავს გახლეჩილი გერმანია და თვით ევროპაც.
მიზანი ბოლშევიკებისა ძალაუფლების მოპოვებისთანავე იყო საკუთარი იდეოლოგიისა და სახელმწიფო წყობის გავრცელება რუსეთის ყოფილი იმპერიის მთელ ტერიტორიაზე, რაც ამ ტერიტორიის ხელახალ გამთლიანებას, ანუ იმპერიის აღდგენას ნიშნავდა.  ამ სულისკვეთებას კიდევ უფრო ამძაფრებდნენ  იმჟამად რუსეთში შეხიზნული, ოდესღაც იმპერიის მიერ დაპყრობილ ერთა უძღები შვილები, დენაციონალიზებული ბოლშევიკები_ ანგარიშსწორებისა და ხელისუფლების ნდომით ამოძრავებული მოღალატენი.
საუბედუროდ სიტუაციის მთელი სიმძიმე სწორად ვერ შეაფასა დამოუკიდებელი საქართველოს მაშინდელმა მთავრობამ, ვერ დაინახა საფრთხე ფანატიზმის დონემდე აყვანილი უკიდურესად ექსპანსიონისტური ველიკორუსული შოვინიზმისა. იმთავითმე ერთ მუშტად უნდა შეეკრა, ერთიან სიმაგრე-ბანაკად უნდა ექცია იმჟამინდელ მთავრობას დამოუკიდებლობის გზაზე დამდგარი საქართველო, ყველაფერი თავდაცვითი მიზნებისაკენ წარემართა და ერთდროულად ერის დამცველ ჯარისკაცად და მოურნედ ექცია ყოველი მოქალაქე. მღვიძარებითა და უაღრესი მობილიზებით, მიღწეულის შესანარჩუნებლად  სიკვდილ-სიცოცხლის ბეწვის ხიდზე უნდა გაეტარებინა მას მთელი ერი, რადგან შეუძლებელია დამოუკიდებლობის შენარჩუნება იქ, სადაც თავისუფლება საკუთარი სიცოცხლისა და არსებობის ფასად  არ უღირთ.  მიუხედავად ხელმძღვანელობის უვარგისობისა, ქართველი ერი ვაჟკაცურად შეება დუშმანს. 1921 წლის თებერვალში, თბილისის დამცველი იუნკრები ადგილიდან ფეხმოუცვლელად-კოჯრის მისადგომებთან –უთანასწორო ბრძოლაში შეაწყდნენ რუს დამპყრობლებს და სახელები 300 არაგველზე არანაკლები შარავანდედით შემოსეს.  ქართველი ერი არც დიდებულ ცაჟკაცს_ქაქუცა ჩოლოყაშვილს დაივიწყებს, ოციან წლებში ბოლშევიკური ჯარების რისხვას.  ჩოლოყაშვილის სახელი სამუდამოდ დამკვიდრდა ქართველ გმირთა პანთეონში მისი დიდი წინაპრის ბიძინა ჩოლოყაშვილის კვალობაზე.
…მაგრამ წყევლა-კრულვა არ მოაკლდებათ რუსეთიდან აზერბაიჯანის გამოვლით შემოსული მე-11 არმიის წინამძღოლებს, თანამენამულეთა სისხლში ხელგასვრილ სამშობლოს მოღალატეებს: სერგო ორჯონიკიძეს, ფილიპე მახარაძეს, და სხვებს, რომელთა სახელი ლეგიონია და მემატიანეც ამ სახელის შესატყვის ადგილს განუმზადებს მათ ერის ისტორიაში, დღესაც კი ერთის ძეგლსა და მეორის საფლავს გაძლიერებული დაცვა სჭირდება.
სწორედ სამწლიანი თავისუფლების მზემ აღმოაცენა საქართველოში მძლავრი   ინდივიდუალობები საგმირო საქმეებში, მოწამეობაში, მწერლობაში, ხელოვნებასა თუ მეცნიერებაში… იმ სამი წლის ხსოვნა-მადლი სოვეტიზაციის შემდეგაც აასკეცებდა მათში შემოქმედებით ძალებს. იგი დღესაც მოქმედებს ქართველი ერის საუკეთესო წარმომადგენლებზე და ამის შედეგი ის ათობით პოლიტპატიმარიცაა, ბოლო ათწლეულში რომ შეერკინა ტოტალიტარულ სახელმწიფოს.
–    –
თუ ოდესღაც ვილჰელმ ორანელის ნიდერლანდებმა, იან ჰუსისა და იან ჟიჟკას ჩეხეთმა, გარიბალდისა და მაძინის იტალიამ გვიჩვენეს უმაგალითო შემართება ეროვნულ დამოუკიდებლობისავის ბრძოლაში, დღეისთვის ავღანელმა ხალხმა თავისუფლების სიყვარულს წაუძალა და მოუსპო ყოველგვარი საზღვარი. გმირმა ავღანელმა ხალხმა ჩვენი არცთუ შორეული წარსული დაგვანახა და ჩვენი ეროვნული გმირებიც გაგვახსენა საკუთარი მუჯაჰედინებით.
…ამიტომაც იმპერიის ზემოდან გარდაქმნისა რა მოგახსენოთ, მაგრამ მოლოდინის ამ გაუთავებელ ძილქუშში თავად ეროვნული მოძრაობა განიცდის ხარისხობრივ გარდაქმნას.  ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობებში ჩართულმა სხვადასხვა ერის შვილებმა პერმისა და მორდოვეთის პოლიტბანაკებში აშკარად იგრძნეს ურთიერთსიახლოვე არა მარტოოდენ ბედის, არამედ მათი საქმის სამართლიანობისა და თანაგვარობის გამო, რითაც ისინი ზნეობისა და შეგნების მსოფლიო სტანდარტებს მიეახლნენ.  დიახ, ეკლიანი მავთულით შემორაზულ არეში, ჩრდილოეთის დღეების ზოზინში იბადებოდა ეროვნულობის მანმადე უცნობი ფორმა, საერთაშორისო პატრიოტიზმის სავსებით ახალი გაგება, რომელიც ცხადყოფს, რომ ცალკე, სსრკ-ს შემადგენლობაში მყოფი ვერცერთი ერი ვერ მოიპოვებს არამცთუ თავისუფლებას, არამედ შედარებით შეღავათიან მდგომარეობასაც კი. დამოუკიდებლობა მიიღებს ყველა ერთად, არცერთ მათგანი. სწორედ ეროვნულობის ამ ახალი გაგების შედეგია ამა წლის 12 ივნისს პატრიოტულ მოძრაობათა ახალი, ერთაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნა, რომელიც სწორედ პოლიტპატიმართა დაცვის საერთაშორისო კომიტეტის ბაზაზე შეიქმნა.  ასე რომ, ამაოდ არ ჩაუვლია ცხოვრების უმკაცრეს სკოლას, იძულებით განსაწმენდელს სიკვდილის ბანაკებში.
მიმდინარე წელს საქართველოში რამოდენიმე მიტინგი ჩატარდა, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი 26 მაისის მიტინგი გახლდათ. ეროვნულმა ძალებმა ოფიციოზი ბევრ დათმობაზე წაიყვანეს და ეს წმინდა ილია მართლის საზოგადოება_IV დასი_ უმთავრესი დამსახურებაა. ჩვენმა საზოგადოებამ თავის რიგებში საქართველო უკვე დამოუკიდებლად გამოაცხადა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ყოველმა მეოთხე დასელმა უნდა იცხოვროს და იმოქმედოს დამოუკიდებალი საქართველოს შესაბამისი კანონებით. ყველაფერი უნდა გაკეთდეს იმისათვის, რომ წარსულის შეცდომები არ განმეორდეს და ხელსაყრელ სიტუაციაში ჩვენმა ერმა შესძლოს არამარტო თავისუფლების მოპოვება, არამედ ამ დამოუკიდებლობის შენარჩუნებაც.
უპირობისთვის  ვწყევლით ცრუ სოფელს   და საქართველოს სახელს ვაბოდებთ,   დადგება ჟამი, იმის ხელმყოფელს   უშრეტის  ცეცხლით  დავანაფოტებთ.
არ დაგვითრგუნავს სხვათა  უფლება,  ყველამ გაიგოს, ყველამ უწყოდეს,                                                      იმიტომ შევტრფით თავისუფლებას,  ჩვენადვე თავი რომ გვეკუთვნოდეს.
სწორედ ამ ბოლო სიტყვების გამოხატულებაა 26 მაისის დღესასწაული. იგი ნიშნავს: როგორც ყოველთვის ახლაც გაუვა ყავლი იმპერიალისტურ მცდელობებს, რამეთუ სამართალს ღვთისას წინ ვერფერი დაუდგება. თუკი რუსეთი გონს არ მოეგება და დემოკრატიას არ ანაცვალებს “განუყოფელ იმპერიას”, მაშინ  უთუოდ ახდება ვლ. სოლოვიოვის წინასწარმეტყველება და რუსეთი იმასვე იწვნევს, სხვებს რაც განუწესა.
“Смириться в трепете и страхе,
Кто мог завет любви забыть…
И третий Рим лежит во прахе,
А уж четвертому не быть. ”
კართაგენი უნდა დაინგრეს! ეს იმას ნიშნავს, რომ რუსეთმა უნდა იარსებოს, მაგრამ არა როგორც იმპერიამ: მაშინ იგრძნობს ის სხვათა ეროვნულ ტკივილს…
…და მწამს, აღმოცისკრდება ახალი, მომავალი 26 მაისი  და მსოფლიო ისტორიის კაბადონზე კვლავ აელვარდება თავისუფალი საქართველოს სანუკვარი ვარსკვლავი.

მერაბ კოსტავა

საქართველოს ბრძოლა გრძელდება. წელი-წელს მისდევს და მსხვერპლი _ მსხვერპლს ემატება. ამ ახალი ბრძოლის ათის წლის თავი უკვე გავიარეთ და ამ ბრძოლაში გაწეულ მსხვერპლის რაოდენობა კვლავ აღვრიცხეთ და გადავითვალეთ. ის ფრიად დიდია. ხოლო ბრძოლა კვლავ გრძელდება და მისი დასასრულის მიჯნა კვლავ არ სჩანს. ადამიანის ცხოვრების მანძილი მოკლეა, და ბუნებრივია, რომ ათეულ წლის გამუდმებულ და მკაცრი ბრძოლის შემდეგ გადავხედოთ განვლილ ბრძოლის გზას და შევაფასოთ მისი მიმართულება, მიზანი და მიღწეული შედეგები. მაგრამ არა ნაკლებ ბუნებრივია, რომ ასეთი გადასინჯვის შემდეგ საქართველოს ბრძოლა კვლავ გრძელდება ძველი სიმტკიცითა და ახალი გადაწყეტილებით.
გახანგრძლივებული ბრძოლა ხშირად იწვევს უკან დახევას და დათმობას. მაგრამ მებრძოლ საქართველოს უკვე განვლილი აქვს ეს გზები. საბჭოთა რუსეთის საქართველოში გაბატონების პირველ ორს წელს გამოცდილი იყო ის დათმობისა და შექმნილ მდგომარეობასთან შეგუების პოლიტიკა. თითქოს იყო იმ ხანად ზოგიერთი ისეთი პირობები, რომელთა მიხედვით ქართველ ერს მცირე რამ დადებითი შედეგებისათვის უნდა მიეღწია ამ მიმართულებით. ლენინი ბრძანებას აძლევდა თავის ქართველ ამხანაგებს _ საქართველოში ზომიერი და მშვიდობიანი პოლიტიკა აწარმოეთო და თვით ეს მისი ამხანაგებიც, რომელნიც შემოუძღვენ საქართველოში წითელ რუსულ ჯარებს, პირველ თვეებში თითქოს მართლა ცდილობდენ ამ თავის უდიდესი ეროვნული დანაშაულობის შემსუბუქებას ხალხის თვალში და ლენინის დარიგებას ანგარიშს უწევდენ. მაგრამ მალე გამოირკვა, რომ ასეთს დაპირებებსა და განზრახვებს არ ჰქონდა მაგარი ფესვები. მან ვერ შესცვალა კომუნისტრური პოლიტიკის არსებითი ბუნება, მან ვერ შეატრიალა საბჭოთა სისტემის ხასიათი. ამის გამო საქართველოშიც დამყარდა ყოველივე ის, რაც საბჭოთა რუსეთის სხვა ნაწილებში არსებობდა. საქართველოში შემოჭრილი უცხო ძალა გულმოდგინეთა და დაჟინებით შეუდგა ჩვენი ეროვნული ცხოვრების ყველა ელემენტების ნგრევასა და დაუძლურებას. და ის კვლავ ამ გზით მიდის. საქართველოს ბრძოლაც სწორედ ამ ეროვნული არსებობის უმთავრეს საფუძვლების დაცვისთვის სწარმოებს. ეს არის ბრძოლა ეროვნული და პიროვნული თავისუფლების ელემენტარული უფლებისათვის, ეს არის ბრძოლა ერისა და მოქალაქის ფიზიკური არსებობისა და და მისი განვითარების უმთავრესი ძარღვების დაცვისა და შენარჩუნებისთვის. ერი ცოცხალი არსია და თავის არსებობისათვის ბრძოლა და თავდაცვის ინსტიქტი მასში ისევე ძლიერია, როგორც ყოველს ცოცხალს არსებაში.
ათი წელია, რაც ჩვენი თაობა აწარმოებს ამ ბრძოლას, მაგრამ ის ათეულ საუკუნეთა მანძილზედ უწარმოებია ჩვენს წინაპრებს საქართველოს ხანგრძლივ მატიანის გზაზედ. ქართველი ერი ვერ გადაიქცევა ცხვრის ფარად, ის ვერ შეურიგდება საშინელ უცხო უღელს, რომელიც მას ყოველივე უფლება აყრილ, გაღატაკებულ მონად გახდის. ეს მთელი ჩვენი ისტორიის კარნახია, ეს ერის ყველა ცოცხალი ინტერესების გამოძახილია.
ამის გამო არ დგება ერის წინაშე ბრძოლის მიზნისა, მისი გეზისა და მიმართულების შეცვლის საკითხი. ამ ჟამად ერისა და მის ხელმძღვანელ წრეების წინაშე დგას მხოლოდ ისეთი საკითხები, რომელნიც ყოველი ბრძოლის მუდმივსა და მიუცილებელ ამოცანებს შეადგენს. ეს არის ბრძოლის მეთოდის, ორგანიზაციის და პირობების საკითხი. ამ კითხვათა მუდმივ მხედველობაში ქონა, მათი ჯეროვანი ანგარიში და გონივრული გადაჭრა შეადგენს მებრძოლ ერის ხელმძღვანელთა უმთავრეს მოვალეობას და მით უფრო მძიმეა და საპასუხისმგებლო ეს მოვალეობა, რამდენად უფრო მძიმეა და სახიფათო თვით ეს ბრძოლა.
საქართველომ სამი დიდი აჯანყება გადაიხადა ამ ათი წლის მანძილზედ, მაგრამ ჩვენი ერის განმათავისუფლებელი ბრძოლა ამით არ ამოწურულა. ის მუდმივ ბრძოლას აწარმოებს თავის მიწა-წყალზედ და სხვა და სხვა დროს ამ ბრძოლას სხვა და სხვა ხასიათი ეძლევა. ხშირად ეს ჩვეულებრივი პროტესტია და გაფიცვები, ხშირად ეს გლეხების გამოსვლაა, იშვიათად სადმე ხილული ძალთა მასსიური დემონსტრაციები და კომუნისტებზე თავდასხმაა. მაგრამ ხშირად ამ ბრძოლას შეიარაღებული გამოსვლების ხასიათი ეძლევა, საქართველოს სხვა და სხვა კუთხეში გასული რაზმები შეიარაღებულ ბრძოლას აწარმოებენ საბჭოთა ძალების წინააღმდეგ. ასეთ გამოსვლები ხშირად ფრიად ფართე ხასიათს ღებულობდა. ამ ათი წლის მანძილზედ. ასეა მაგალიტად ამ ჟამადაც. რამოდენიმე ასე შეიარაღებული მებრძოლი მოქმედებს სვანეთში, ასევე ხევსურეთში, ბორჩალოში, კახეთში და სხვაგან. ყველასთვის ნათელი უნდა იყოს, რომ ასეთს გამოსვლებს ფრიად მძიმე მსხვერპლი მოსდევს. ათის ტყეში გაჭრას ასის და ორასის დატყვევება, ჩრდილო ქვეყნებში გადასახლება და ხშირად მრავალი დახვრეტებიც მოსდევს. ამავე დროს ასეთს გამოსვლებს რასაკვირველია არ შეუძლია გადამწყვეტი როლის თამაში ჩვენი ბრძოლის საბოლოვო მიზნისათვის. ის მას ვერც მოაახლოვებს და მით უმეტეს ვერ გადასჭრის. ძალთა დაზოგვისა და ძალთა მარაგის მოთხოვნილება სავალდებულო ამოცანაა ყოველს ბრძოლაში, მაგრამ მას განსაკუთრებული და გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ჩვენი ბრძოლისათვის, როდესაც ერთს მხარეზეა ბუმბერაზი მსოფლიო ძალა და მეორეზე ჩვენი ერი, მუდმივი ბრძოლით ამ ზომად ნაწამები და დანასუსტები.
ამით აიხსნება რომ პოლიტიკური პარტიები, რომელნიც გრძნობენ თავის პასუხის მგებლობას ერის წინაშე, ამ სიფრთხილის და ძალთა დაზოგვისაკენ მოუწოდებენ ქართველ ერს. მაგრამ პარტიების ასეთს დარიგებებს რომ დიდი შედეგი არ აქვს და სტიქიური შეიარაღებული გამოსვლები კიდევ უფრო მრავლდება, ეს არავის უნდა აკვირვებდეს. ვისაც უმუშავნია საქართველოში აჯანყებების ხანაში, მისთვის ეს სავსებით გასაგები იქნება. ამ ბრძოლაში უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა ერის სულისკვეთებას, მის სულიერ განწყობილებას. კომუნისტური რეჟიმის სიმძიმე და სიმკაცრე, მისი დაუზოგავი და უხეში ძალდატანება ერის ეკონომიკურ ცხოვრებაზე და მის სინდისზე სტიქიურ რეაქციას იწვევდა ერში და ეს ხშირად შეიარაღებულ ბრძოლის ხასიათს ღებულობდა. ასეთი მძიმე რეჟიმის ხანაში ქართველს ერში მუდმივად მოიპოვება ფრიად მრავალრიცხოვანი წრეები, რომელნიც ყოველ წუთში მოელიან საბჭოთა აპარატისგან მკაცრ რეპრესიებს, ციხეს, გადასახლებას, დახვრეტებს. ბევრი ამათგან თავის ხვედრს ურიგდება და მოთმინებით უცდის მწარე განკითხვის ჟამს, მაგრამ ბევრი არჩევს იარაღის აღებას და ამ გზით თავდაცვის წარმოებას. ძნელია ასეთს პირობებში სიტყვიერი დარიგებებით მათი შეჩერება. მით უმეტეს, როდესაც საბჭოთა საქართველოში ფრიად გაძნელებულია არა კომუნისტურ წრეებთან მუდმივი კავშირისა და ურთი-ერთობის დამყარება.
ამ რიგად სტიქიურ გამოსცლათა მთავარი მასაზრდოებელი ძალა არის დაუზოგავი რეპრესიების სისტემა. ამის გამო ამ სტიქიონის მნიშვნელოვნად შესუსტება თუ შეჩერება ვინმეს რჩევითა და დარიგებითა, არამედ მხოლოდ და მხოლოდ ჯოჯოხეთური რეჟიმის შეცვლით.
მსოფლიო ომის შემდეგ შექმნილ პირობათა გამო კიდევ უფრო გაძლიერდა ერთა და სახელმწიფოთა ერთმანეთისაგან დამოკიდებულება, უდიდესი სახელმწიფოებიც ვერ აგვარებენ თავისი საკუთარი ძალებით არამც თუ რთულ საგარეო საკითხებს, არამედ მნიშვნელოვან თავის შინაურ ფინანსურსა და ეკონომიურს საქმეებსაც. მით უმეტეს დიდია საქართველოს განმათავისუფლებელი ბრძოლის დამოკიდებულება ამ დიდ საერთაშორისო კომბინაციებისაგან. ასეთი ვითარება კიდევ უფრო განმტკიცებულია იმ გარემოებით, რომ ჩვენი დამოუკიდებლობის წამქცევი ძალა, საბჭოთა რუსეთი, შეურიგებლად არის დატაკებული და დაპირდაპირებული მთელს კულტურულს კაცობრიობასთან.
ორი უმთავრესი საფუძველი აქვს ამ მსოფლიო დავას. ერთია საბჭოთა რუსეთის იმპერიალიზმი. ამ მხრივ მან დიდათ გადააჭარბა მეფის რუსეთის იმპერიალისტურ პოლიტიკას. მან არამცთუ დაიპყრო და შეუერთა რუსეთს რევოლუციის ხანაში დამოუკიდებელ სახელმწიფოებად მოწყობილი განაპირა ქვეყნები, არამედ ახდილად შეიჭრა აზიის ყველა ქვეყნებში _ მცირე აზიაში, ავღანისტანში, ინდოეთში, ინდო-ჩინეთში და იქ ევროპის სახელმწიფოთა პოლიტიკურ და ეკონომიურ გავლენის დამხობა განიზრახა. ევროპაც შეუდგა ამ ახალი რუსული იმპერიალიზმის წინააღმდეგ ძალთა დარაზმვას და ამ ჟამად რომ იაპონია გამოდის ასპარეზზე, ეს ამის გამოძახილია.
მეორე ნიადაგი, სადაც კომუნისტურმა რუსეთმა ბრძოლა გამოუცხადა მთელს კულტურულ კაცობრიობას, ეს არის ბრძოლა კაპიტალისტური სისტემის დანგრევისათვის მთელს მსოფლიოში. კომუნისტური რუსეთი შეიჭრა ევროპის კაპიტალისტურ ქვეყნებში სოციალისტური რევოლუციის ქადაგით და ბოლოს კაპიტალისტური ქვეყნების ეკონომიურად დაუძლურების განზრახვებით დენპინგის საშვალებით. ევროპის ქვეყნებმა სათანადო წინააღმდეგობა გაუწიეს კომუნისტურ რუსეთის ასეთს აგრესივობას. მაგრამ დღემდე ეს ხდებოდა ცალ-ცალკე და განკერძოებულად. არის ნიშნები, რომ მომავალში მას უფრო შეთანხმებული და გაერთიანებული ხასიათი მიეცემა. საფრანგეთის დიდმა პოლიტიკურმა მოღვაწემ ტარდიემ ჯერ ორი წლის წინეთ გამოსთქვა აზრი, რომ კომუნისტური საფრთხე მსოფლიო მოვლენაა და ის მხოლოდ საერთო საშვალებით გადაწყდებაო. ევროპის სახელმწიფოთა მეთაურებს უთუოდ გათვალისწინებული ექნებათ ასეთი გეგმები. ამ მიმართულებით ფრიად მნიშვნელოვანი შედეგი ექნება საფრანგეთის გეგმას, რომ ნაციათა ლიგას საკუთარი შეიარაღებული ძალა გაუჩინონ. უკეთუ ეს პროექტი განხორციელდა. არანაკლებ მნიშვნელოვანი იქნება ტარდიეს გეგმის განაღდება შესახებ დანიუბის ხუთი სახელმწიფოს ერთს ეკონომიურ კონფედერაციაში გაერთიანებისა. ამ გეგმით ავსტრია და უნგრეთი, რომელნიც ასე დაახლოვებული იყვნენ საბჭოთა რუსეთის ფაქტიურ მოკავშირე გერმანიასთან, მის განსაკუთრებული გავლენისაგან თავისუფლდებიან და საბჭოთა რუსეთის მოპირდაპირე ბანაკში ემწყვდევიან. მაგრამ ამ გეგმაში არ არის გერმანიის გარიყვის ცდა. ამ გეგმის განაღდებისათვის საფრანგეთის, ინგლისის, გერმანიისა და იტალიის შეთანხმებაა განზრახული და თუ ეს განხორციელდა, ეს იქნება გერმანია-რუსეთის მეგობრობის დასასრული. ტარდიემ განაცხადა ლონდონში, რომ მისი პროექტი ფართედ ეხება ევროპის მდგომარეობას და კიდევ უფრო შორს, მსოფლიო საქმეებს…
ჩვენ ვერ ვიკისრებთ წინასწარმეტყველობას იმის შესახებ თუ როგორ გადაწყდება საბოლოვოდ ამ ორი, დაპირისპირებული მსოფლიო ძალია ბრძოლა: იარაღით, ხანგრძლივ ეკონომიური ბრძოლით თუ საბჭოთა რუსეთის უკან დახევით და მით კაპიტალისტურ მსოფლიოსთან ზავის დამყარებით. ჩვენზე არ არის დამოკიდებული ამ შესაძლებლობათა შერჩევა. ქართულ პოლიტიკას ნავარაუდევი უნდა ჰქონდეს ყველა ეს შესაძლებლობანი და იმან ყოველს გარემოებაში უნდა ეძიოს თავის მიზნების მაქსიმალურად განაღდება.
ამ უდიდეს მსოფლიო საკითხებში ჩვენი საქმე მცირე რამ არის და მისი განაღდება არც ერთს ზემოდ მოყვანილ შემთხვევაში რა არის შეუძლებელი. საქართველოს თავისი ადგილი აქვს ამ მსოფლიო დაპირისპირებაში და ის გაცილებით უფრო დიდია, ვიდრე ეს შეეფერება ჩვენი მიწა-წყლის სივრცეს და მცხოვრებთა რიცხვს. ასეთი ვითარების ჯეროვანად გამოყენება, და ყველა შესაძლებლობისათვის მზადყოფნა საჭიროებს პოლიტიკურ მუშაობას უფრო დალაგებულსა და მოაზრებულს, ვიდრე ეს იყო აქამომდე. გვითქვამს და კვლავ გავიმეორებთ ნაპოლეონის ბრძნულ სიტყვებს, რომ მსოფლიოს ორი ძალა ჰმართავს _ მახვილი და აზრი, მაგრამ დროთა სივრცის მანძილზე აზრია, რომელიც პირველობს. ჩვენს პოლიტიკას სწორედ ეს მეტი აზრი სჭირია, მეტი გონებრივი შემოქმედება, ბრძოლის პირობათა მეტი შესწავლა და ანგარიში. ქართულ პოლიტიკურ ემიგრაციას აქ დიდი ასპარეზი აქვს და არა მარტო მიმდინარე ბრძოლის საქმისათვის; რამდენი მომავლისათვის საჭირო და სასარგებლო კავშირისა და ურთიერთობის დამყარება შეიძლება, თუ ამის უნარს გამოვიჩენთ! რამდენი სასარგებლო კულტურული მუშაობის გაწევა შეიძლება და კერძოთ პოლიტიკაშიც დიდათ გვაკლია ჩვენ ეს პოლიტიკური კულტურა და დიდათ გამოგვადგება დაწინაურებულ ხალხთა პოლიტიკური ცხოვრების დაკვირვება, შეგნება და შეთვისება. რამდენი ახალი საკითხია აღძრული და დამუშავებული სხვათა მიერ, რამდენი პრობლემა გვაქვს გასარჩევი და გადასაჭრელი თვით ჩვენ, ჩვენი ქვეყნის შესახებ! საქართველოში ჩაკლულია პოლიტიკური აზრი, ემიგრაციაში მაინც უნდა ცოცხლობდეს ის.
როგორც აქტიური ბრძოლის საქმე მოითხოვს ძალთა ერთობასა და თანხმობას, ისე ამასვე საჭიროებს ეს მეორე სფეროც. დაშლილად, დაქსაქსულად და უგეგმოთ აქაც ვერაფერს გავხდებით.
განსაკუთრებულად სახიფათოა ამ ახალს პირობებში დატოვება იმ ფრიად გამწვავებული დამოკიდებულებისა, რომელიც არსებობს ქართულ პოლიტიკურ წრეებში. შინაური ბრძოლა მეტად შორს მიდის. მას უკვე საზღვრები აღარ უჩანს. ერთმანეთის დაშლა-დაუძლურებისათვის მუშაობა, ერთმანეთის ზნეობრივად შელახვა და სახელის გატეხა ფრიად დიდს ადგილს იჭერს ემიგრანტულს საქართველოში. ამ გზით-სრული დაქსაქსვა და პოლარიზაცია გვდარაჯობს და დროა გონზე მოსვლა და შეჩერება. ჩვენი მიზანი_ისეთი ერთობის შექმნა, რომ ჩვენი პოლიტიკური ემიგრაცია რკინის სალტებით იყოს შეკრული ერთს სურვილსა და ერთს მოქმედებაში არ არის ადვილად მისაღწევი. მისთვის ხანგრძლივი მარაგი და მზადება არის საჭირო. მაგრამ ერთი მნიშვნელოვანი ნაბიჯის გადადგმა მაინც უნდა მოვახერხოთ ამ მიმართულებით. პოლიტიკური მოქმედების სრულიად ელემენტარული წესებისა და ნორმების მიღება და სავალდებულოდ გახდენა მაინც უნდა შევძლოთ აქედანვე.. ესეც საკმარისი იქნება იმისთვის, რომ მიყუჩდეს და მინელდეს ჩვენს ემიგრანტულს ცხოვრებაში აშლილი პირადული და ჯგუფური ღვარძლი, და სხვა მდაბალი გრძნობები, რაც მასში პოლიტიკურ საქმედ და მოღვაწეობად საღდება.
ამის შემდეგ შესაძლებელი გახდება გაზრდა და გაფართოვება შეთანხმებული აზრისა, საქმისა და ორგანიზაციისა.
ეს კითხვები ჩვენ ფართედ დავაყენეთ გასული წლის ზეფხულს და ვერ ვიტყვით, რომ ჩვენ კმაყოფილი ვიყოთ მის შედეგებით. ეს კიდევ იმას მოწმობს, რომ ჩვენი პოლიტიკური ცხოვრება მძიმედ არის დასნეულებული და არა მხოლოდ გარეშე პირობების მიხედვით. ყველა ჩვენი ძალა და შესაძლებლობა უნდა ავამოქმედოთ ამ ჯადოსნური წრის გადალახვისათვის. ჩვენი პოლიტიკური საქმე ამ ჟამად ისეთს ყოფაშია, რომ მისი აღდგენა და გაცხოველება ხორციელადა და სულიერად შესაძლოა მხოლოდ განსაკუთრებული საშუალებებით_და მათ შორის მთავარია პოლიტიკურ წრეთა გონებრივად გამოფხიზლება და მათი აზრისა და ნებისყოფის ეხლანდელ მიდუნებულ ყოფისაგან გამოყვანა. ის რომ ამ ჟამად წვრილმანებზე თავს იტეხს, ხოლო მთავარსა და რეალურად გასაკეთებელ საქმეებს ივიწყებს, ეს მხოლოდ იმით აიხსნება, რომ ის ასეთს დეპრესიას განიცდის. საჭიროა ამის გადალახვა. ეს სავსებით შესაძლებელია. საქართველოს ბრძოლა. ათასთა თავგანწირვა და წმინდა მსხვერპლი დაუშრეტელი წყაროა იმ სულიერი სიმტკიცისა, რომელიც შეუსუსტდა ემიგრაციას. საერთო ძალით, ერთმანეთის სულიერად გამაგრებით, გაწეულ მსხვერპლის მოგონებით, და ჩვენი ერის ეხლანდელი მწარე ხვედრის მუდამ ხსოვნითა კვლავ გაცხოველდება ის რაც მიდუნდა დროებით, ქართული ემიგრაცია კვლავ აღიჭურვება მტკიცე აზრითა და ნებისყოფით. და ამას მოითხოვს გარდაუვალი მისი მოვალეობა ერის წინაშე.
ალ. ასათიანი.

საქართველოს დამოუკიდებლობა, შეყრილი რუსეთის და დასავლეთ ევროპის ნება-სურვილის გარეშე, მაგრამ შეგნებულად მოსურვებული, თავის სამხედრო მიზნების სასარგებლოდ, გერმანია. ავსტრია-ოსმალეთის მიერ, საერთაშორისო სასწორს თავისი საკუთარი სიმძიმით აწვებოდა.

ა მ  მ ო მ ხ დ ა რ მ ა  ფ ა კ ტ მ ა  საერთაშორისო განწყობილებას თანდათან ძალა დაატანა და საქართველო, ასი წლის ჩამქრალი არსებობის შემდეგ. კვლავ ხალხთა მეხსიერებას მოუვლინა, როგორც დამოუკიდებელი ერი და იგი საერთაშორისო ოჯახის თანასწორუფლებიან წევრად გახადა.ს
პირველად დ ე ფ ა ქ ტ ო საქართველო გერმანიამ იცნო 1918 წელს, 18 მაისს, ჩვენი დამოუკიდებლობის გამოცხადების მესამე წელს და შეუდგა, რუსეთთან შეთანხმების გზით მის დე იურე ცნობის მომზადებას.
1920 წელს იანვრის თერთმეტს, ორი წლის ფაქტიური დამოუკიდებელი არსებობის შემდეგ, საქართველოს დამოუკიდებლობა დ ე ფ ა ქ ტ ო იცნო. ვერსალის საზავო კონფერენციის უმაღლესმა საბჭომ, საფრანგეთმა, ინგლისმა, იაპონიამ, ბელგიამ და იტალიამ.
იმავ 1920 წელს მაისის შვიდს საქართველო იცნო დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ დე ი უ რ ე და მასთან ხელშეკრულება დასდო თვით რუსეთმა, მისმა გუშინდელმა ბატონმა და სულთამხუთავმა.
1921 წლის იანვრის ოცდა შვიდს, საქართველო უკვე დე ი უ რ ე იცნო იმავე უმაღლესმა საბჭომ. ასევე დე იურე იგი ცნეს შემდეგმა სახელმწიფოებმაც: გერმანიამ, პოლონეთმა, რუმინიამ, ლიუქსემბურგმა, ავსტრიამ, მექსიკამ, პანამა, ჰაიტიმ, ოსმალეთმა, სიამმა და ლიბერიამ.
ასეთი იყო თვით დამოუკიდებლობის ფაქტის ძალა.
ამ ფაქტმა მხოლოდ ოცდათორმეტი თვე იარსება.
უგუნური და კრიმინალური მმართველობა იყო ამ ეროვნული კატასტროფის მთავარი მიზეზი.
საქართველოში ჩადგა უცხო საოკუპაციო ხელისუფლება. მისი მაშინ “დემოკრატიული”, ხოლო შემდეგ ემიგრაციაში, “ეროვნული მთავრობა” ევროპაში გაიხიზნა.
სანამ ევროპის სახელმწიფოებს საბჭოთა კავშირი ჯერ კიდევ უდღეურ სახელმწიფოებრივ შენობად მიაჩნდათ და მასთან დაკავშირებას არ ჩქარობდნენ, საქართველოს მომხდარი იურიდიული ცნობა კანცელარიებში მაინც იყო დარჩენილი და თვლემდა.
რა წამს ეს ლოდინის პოლიტიკა დაირღვა და ევროპის სახელმწიფოთა შორის დოღი გაიმართა_თუ ვინ ვის გაასწრობდა საბჭოთა კავშირის ცნობაში და მასთან ურთიერთობის აღდგენაში, საქართველოს ეს დე ი უ რ ე ცნობა ხან ერთს ადგილას აფეთქდებოდა და ხან მეორესა. ქართველი ერის დათრგუნული უფლების აღსადგენათ, ამ წმიდა იდეალისტური სულისკვეთების დასაკმაყოფილებლად, აბა თავს ვინ, ან რომელი ქვეყანა აიტკიებდა? ერების პოლიტიკა მარტო მათი რესპეკტივული ინტერესი განაგებს.
პირველად მოგვშორდა ის, ვინც პირველად ჩვენთან მოვიდა და გვაცნო. ეს იყო გერმანია. ეს მოხდა 1922 წელს ნოემბრის ხუთს, როდესაც მასა და რუსეთის საბჭოთა რესპუბლიკის შორის დამატებითი ხელშეკრულება იქმნა დადებული_რაპალოს ხელშეკრულების განსავრცობად მოკავშირე რესპუბლიკებზე. ამის გამო სამდურავი უადგილოა. ჩვენ მსაჯულად არ ვვარგივართ სხვისი ქვეყნის ეროვნული ინტერესის არც გასაგებათ და არც დასაფასებლათ. ცხადია, გერმანიას ეს უკარნახა მისმა ეროვნულმა ინტერესმა. ერთი დეტალი: ჩვენთან მოვიდა მონარქიული გერმანია და ჩვენზე ხელი აიღო დემოკრატიულ-რესპუბლიკანურმა გერმანიამ. მაგრამ ამ საკითხში ამ ორი გერმანიის სხვა და სხვაობას არსებითი მნიშვნელობა არ უნდა მიეცეს.
გერმანიის შემდეგ რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა კანონიერ და უფლებრივ აკტად ინგლისმა აღიარა, ეს მოხდა 1924 წელს, თებერვლის რვას. ამ დროს ინგლისს სათავეში ედგა მუშათა პარტიის მთავრობა, ბ. რამზეი მაკდონალდის თავმჯდომარეობით. ინგლისის მაგალითზეც იგივე განმეორდა: გვიცნო ლიბერალურმა, ან უფრო კონსერვატიულმა ინგლისმა; გაგვიმეტა მუშურ-სოციალისტურმა ინგლისმა. და ეს იმის და მიუხედავათ, რომ ბ.ნ რამზეი მაკდონალდს, როდესაც იგი ოპოზიციაში იდკა, თურმე საქართველო ძალიან უყვარდა, “როგორც სულისა და ხორცის განსასვენებელი ადგილი* ამ პერიოდში იგი კონსერვატიულ მთავრობას საქართველოს გამო უსაყვედურებდა შემდეგს; “ჩვენი მთავრობა არ იჩენს ინტერესს კაცობრიული თავისუფლების დიდი ცდათა მიმართ, იმ ძველ ისტორიულ ერების მიმართ, რომელნიც
* იხ. სოციალისტური ინტერნაციონალი და საქართველო.
თავიანთ წარსულით ამაყობენ და თავის მხრივ თავგამოდებულნი არიან რომ ხელი შეუწყონ კაცობეიობის ბედნიერებას და პოლიტიკურ სიბრძნესო”* და სხვას. ეს თეთრზე შავად დაწერილი თავისი სიტყვები ბ.ნ რამზეი მაკდონალდმა დაივიწყა, როდესაც იგი პარტიის და მეორე ინტერნაციონალის ლიდერის სავარძლიდან დიდი ბრიტანიის მთავრობის სავარძელში ჩაეშვა და საბჭითა რუსეთის იურიდიული ცნობა მოახდინა. . . აქაც სამდურავი უადგილოა, ალბად ეს ძალადობა თავისავე ნათქვამის მიმართ საკუთარი ქვეყნის ეროვნული ინტერესების გაგებამ ჩაადენინა.
იმავ 1924 წელს, ინგლისზე ერთი დღით ადრე თებერვლის შვიდს საბჭითა რუსეთი იცნო და მისი უფლება საქართველოზე აღიარა იტალიის ახაოლმა ბელადმა. ბ. ბენიცო მუსოლინმა, პოლიტიკურად მაკდონალდის ანტიპოდმა. ესეც თავისებური ასპეკტია საკუთარი ნაციონალური ინტერესის პრიორიტეტისა ყველა დანარჩენზე.
იყო ერთი გამონაკლისი. მოხდა საბჭოთა რუსეთის იურიდიული ცნობა ერთი დიდი სახელმწიფოს მიერ. ისე რომ საქართველოს უფლება არ გაწირულა. ამ დროს ამ ქვეყანას მემარცხენეთა დაჯგუფება განაგებდა. ეს სახელმწიფო იყო საფრანგეთი და მის ამ აკტს ადგილი ჰქონდა იმავ 1924 წელს, ოქტომბრის ოცდა რვას. ამ დღიდან მოყოლებული საქართველოს საერთაშორისო უფლებრივი არსებობის ერთად ერთი თავშესაფარი საფრანგეთი იყო.
იყო და დღეს უკვე ესეც აღარ არის.
საფრანგეთის ელჩმა გრაფ დეჟანმა და ბ. კრესტისკიმ, დროებით საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარმა, მოსკოვში, ხუთმეტ ამა თებერვალს, 15 საათზე, ერთმანეთთ შორის გასცვალეს რატიფიკაციები თავდაუსხმელობისა და საფრანგეთ-საბჭოთა შორის მორიგების კონვენციის პაკტისა, რომელიც ხელმოწერილი იყო პარიზში, 1932 წელს 29 ნოემბერს, 29-ს*
17 თებერვლის “ჟურნალ ოფისელ”-ში გამოქვეყნებულია დეკრეტი, რომლის ძალით საფრანგეთსა და საბჭოთა კავშირს შორის დადებული თავდაუსხმელობის აკტი და კონვენცია მათი მორიგების პროცედურისა. სრულს აღსრულებაში შედიან.
ამგვარად, და ბოლოს საფრანგეთმაც, სხვების მსგავსად, იცნო რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაცია. აქაც სასაყვედურო არაფერია. საფრანგეთის ნაციონალურ ინტერესთა გაგებამ და გათვალისწინებამ ასე უკარნახა მის დღევანდელს მემარცხენეთა მთავრობას. . .
მოისპო ფაქტი საქართველოს დამოუკიდებლობისა და მასთან ერთად მოისპო თვით ფაქტი და მნიშვნელობა მისი დე იურე
• ცნობა საფრანგეთის საგარეო სამინისტრის.
ცნობისა საზოგადოდ. ასეთია ულმობელი ობიეკტური კანონი ხალხთა ურთიერთობის ისტორიისა! ჩვენ ვუბრუნდებით ძველ მდგომარეობას, მაგრამ ერთის არსებითი განსხვავებით, საქართველოს ეროვნული სული დღეს უაღრესად გათვითცნობიერებულია და აკტიური. იგი ეძებს და იბრძვის ეროვნული თავისუფლების მოსაპოვებლად. მეორეს მხრით, საერთაშორისო შეგნებაში ჯერ კიდევ სცოცხლობს მოგონება გუშინდელი დამოუკიდებელი საქართველოსი და ქართველი ერისა.
საქართველოს აწ უკვე დაკარგულ ფაქტიურ და იურიდიულ დამოუკიდებლობასთან ერთად მოკვდა და დაიღუპა ის მმართველი თაობაც, რომელიც მას შინ და გარეთ გამოსახავდა, მაგრამ რომელსაც არასოდეს არ უმუშავნია დამოუკიდებლობის ფაკტის მისდა უნებურად მაინც დამყარდა, მას ყველაფერი გააკეთა, რომ იგი არარაობის სამყაროში გადაეკარგნა!
დღევანდელი ეროვნული თაობა, აღჭურვილი ზემოთ აღნიშნული უპირატესობით, მუშობს დამოუკიდებლობის ფაკტის ახალ დამყარებისათვის. როცა ეს ფაკტი ხორცს შეისხამს, კვლავ დაიწყება მისი დეიურე  ცნობის სერია ძველსა და ახალ მდგომარეობას შორის განსხვავება ის იქნება, რომ ახალ საქართველოს ახალ ბატონს ეყოფა ხასიათი და სული ეროვნული, ცოდნა და გამოცდილება, რომ იგი ჟამთა დენაში უვნებელი შეინახოს, სწორუფლებიანი წევრი კაცობრიობის დიდი ოჯახისა.

# 3 თებერვალი 1933 წ. პარიზი.

საქართველოს ბედის წერის თვე და წელიწადი! გრძნობდი, რომ კვლავ იმართებოდა, მთელი საუკუნის ტყვეობის შემდეგ სამი წლის წინად აღმდგარი ერი და ქვეყანა! რომ კვლავ საოცნებოდ ხდებოდა ასი წლის ნატვრის, ბრძოლის და სხვერპლის შედეგად შობილი ეროვნული თავისუფლება.

გრძნობდა შვილიქვეყნისა, სამშობლოს სხეულში გაელვებულ ტრაღედიას და ამ ტრაღედიის მიმდგარს ფატალურ განხორციელებას. ამის ხილვა ძნელი არ იყო. ეს არ მოითხოვდა განსაკუთრებულ რამ მისნობას.
თავიდანვე ბნელი დაჰყვა 1918 წლის 26 მაისის ნათელს!
რუსეთის რევოლუციამ საქართველოს კარები რომ გაიხურა, უკან დაბრუბენის გზები მას უკვე დაზღვეული ჰქონდა. ჩვენი ქვეყანა ამ დროს ხელთ ეპყრა, რუსეთისავე წყალობით, ამავე რევოლუციის ქართველ ადეპტებს. ეს არ იყო უბრალო საქმე.

ამ ფაკტით შობითვე იყო გადაწყვეტილი რუსთა ბატონობისაგან განთავისუფლებული საქართველოს ახალი ბედი.
ჟორდანია და მისი შტაბი, ძველი საქართველოს ახალი ბატონი, მთელი სიცოცხლე რუსეთის ერთობისა და ცენტრალიზმის ყურმოჭრილი მონა-მსახური იყო. ამ სარწმუნოებამ მას ფატალურ ვალდებულებად საქართველოს უარყოფა დააკისრა და უნდა სიმართლე ითქვას ამ მოვალეობისათვის ამ ხალხს არასოდეს არც უღალატნია. იგი დარჩა რუსეთის მთლიანობის თავგამოდებული აგენტი იმ დროსაც, როდესაც რუსეთი დაშლილი იყო და საქართველო მისგან ფაკტიურად მოწყვეტილი!
ჟორდანია და მისი შტაბი ატარებდა, იცავდა და ასრულებდა რუსეთის სოც. დემ. პარტიის ნებას და მიზანს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ კიდევ დიდხანს.
საქართველოს პრეზიდენტი და მინისტრები რუსული პარტიის წევრობას არ თმობდნენ!
ეროვნულად რუსეთისგან ოფიციალური გამოყოფის შემდეგ, პარტიულად მალულად მაინც რუსეთთან რჩებოდნენ!
პირველი აკტი იყო ნაძალადევი, მეორე სპონტანიური და ნებისმიერი. ამ ხალხის სული და გული რუსეთისკენ გარბოდა!
ჟორდანიას სიტყვა პირველ ეროვნულ ყრილობაზე 1917 წლის ნოემბერში ამ მობის სამარცხვინო დემონსტრაცია იყო!
უკვე მთელ საქართველოში ეროვნული თავისუფლების ძლიერი ქარიშხალი ქროდა. მთელი ქართველი ხალხი _ და ამ ხალხში თვით სოც. დემოკრატიული მასაც საქართველოს დამოუკიდებლობას მოითხოვდა.
ამ საერთოეროვნულ აღტყინებაში რუსეთის ბატონობის ერთგულებას მარტო ჟორდანია და მისი შტაბი იცავდა!
ყველა ფრონტზე და ყველა საშუალებით ეს ხალხი ებრძოდა საქართველოს დამოუკიდებლობასა და ებრძოდა რუსეთისა და მისი დემოკრატიული მთლიანობის სახელით!
მეტი დაყოვნება შეუძლებელი ხდებოდა, ასე თუ ისე, ეს საკითხი უნდა გადაჭრილიყო. თბილისში იმართება სოც. დემ. პარტიის საგანგებო კრება. მთელი კრება ემხრობა საქართველოს დამოუკიდებლობას.
ამ დადგენილებას წინ აღუდგა ორად-ორი ადამიანი! ერთი იყო ბ-ნი ჟორდანია. ეს საქართველოს მომავალი პრეზიდენტი!!
და რომ თავისი გაბოროტება უფრო მზად ეყო და საშვილიშვილოდ დარჩენილიყო საქართველოს დამოუკიდებლობის მიმართ მისი შეურიგებელი მძულვარების ნაშთი, _ ხასიათიც ასეთი უნდა! _ ნოე ჟორდანიამ ოქმში საგანგებოდ შეატანია, რომ იგი წინააღმდეგი იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის!
ამ დღიდან ერთი წუთით არ შემდგარა საქართველოს სათავეში პირველადვე დაგუბებული შხამის მუშაობა. იგი წვეთ-წვეთად უვლიდა საქართველოს სულისა და სხეულის ხვეულებს და ნელ-ნელა აავადებდა.
26 მაისები ეროვნული დღესასწაულებია. ჟორდანია დასეირნობს ყვავილებით მორთულ თეთრ ცხენებიან ეტლში, მაგრამ მისი პრესსა აღმაშფოთებელი ცინიზმით ქართველ ერს აუწყებს _ საქართველოს დამოუკიდებლობა არ არის ჩვენი მთავარი საზრუნავი, ჩვენი `ფეტიშიო~!
ამ ხალხს უფრო სხვა იტაცებს_სოციალიზმი და მისი დამყარება. მაგრამ პატარა ქართულ მაშტაბში ეს შეუძლებელიც არის და უინტერესოც. ამიტომ ბ-ნი ჟორდანია ლენინს დეპეშას უგზავნის_ სოციალიზმი ერთად დავამყაროთო და ყველაფერს ამ საზომით სჭრის და კერავს. ამისთვის მას ესაჭიროება პირველ ყოვლისა კლასიკური ჯარი და ჟორდანია ჰქმნის გვარდიას, რომლის თავჯდომარედ ბოლომდის რჩება და მას ათასი პრივილეგიით ჰსჭურავს. ძველი ოფიცრობა და რეგულიარული ჯარი, ეს მხოლოდ ძალად შეწყნარებული ბოროტება იყო, ისე როგორც თვით საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება.
იდება ხელშეკრულება საბჭოთა რუსეთისა და მენშევიკურ საქართველოს შორის. აქ აშკარავდება თვალუწვდენი უფსკრული ჟორდანიას და მისი შტაბის გაუნათლებელი უვიცობისა და უგუნურობის. საქართველო უკვე დაღალატიანებულია და გაცემული!
მისი საზღვრები მთებიდან ვაკეზეა ჩამოტანილი საქართველოს გაჩენიდან მისი სიმტკიცის ბუნებრივი კედლები და იწროები `აყრილია და გახსნილი~!
საქართველოდან განდევნილია ანტანტის [ინგლისის] შემოსული ჯარები.
საქართველოში ნება დართულია ბოლშევიკური პროპაგანდა ამ პროპაგანდის ყოველნაირი ღონისძიება წინასწარ შეწყნარებულია, როგორც ნორმალური და ამიტომ ყოველგვარი დასჯისგან თავისუფალი მოქმედება!!
შურისძიებაც ასეთი უნდა! საქართველო განიარაღებულია და ხელფეხ შეკრული. რუსეთის უკან დაბრუნების გზები შეკეთებულია და უზრუნველყოფილი. ლენინი მოწვეულია.
მოვლენები ამას თანდათან ააშკარავებენ. აღებული აზერბეიჯანი, აღებულია სომხეთი. ჯერი საქართველოზეა მომდგარი. ბოლშევიკები უცერემონიოთ გვექცევიან და შეურაცყოფას შეურაცყოფაზე გვაყენებენ. ჟორდანიას და მის შტაბს მოსდის უტყუარი ცნობა, რომ გეკერი საქართველოზე თავდასხმას ამზადებს. ჩვენი სამხედრო შტაბი მცონარეობს ზარმაცი და უნებისყოფო. მთავრობა მტრის საქმეს აკეთებს. სამხედრო მინისტრად ინიშნება ყოვლად უმწეო ადამიანი, სრული არარაობა. ჩვენი ფრაქცია დამფუძნებელი კრების ტრიბუნიდან მას უნდობლობას უცხადებს. მთავრობა იცავს თავის მინისტრს და მენშევიკური უმრავლესობაც მას მხარს უჭერს.
სამიოდე კვირის წინ, ვიდრე რუსეთი შემოგვიტევდა, ხდება ახალგაზრდა ქართული ჯარის საკადრო მასალის დემობილიზაცია! დამფუძნებელი კრება ჯერ კიდევ ადრე მთავრობას უხსნის, მისივე წინადებით, 75000 ჯარის კაცის გამოსაყვანად საჭირო კრედიტს. ომის დროს მხოლოდ ამის მეშვიდედი აღმოჩნდება! სასროლი მასალა არსენალში გამოლეულია და მინისტრები-კი ყოყლოჩინობენ ასე კარგად მომზადებული არასდროს არ ვყოფილვართო!
თვით ჟორდანია დამფუძნებელ კრებაში გაალმასებული იბრძვის… დეპუტატ ნინიძის წინააღმდეგ. ეს დეპუტატი, უკვე ოპოზიციაში გადასული, `სხივის~ ჯგუფს ეკუთვნის_მისი ოჯახობით ჟორდანიამ ქუჩაში გაჰყარა და რეკვიზიცია ქმნილ ბინაზე თავისი ფავორიტი ჩაასახლა. მოგეხსენებათ ჟორდანიას ოპოზიცია არ უყვარს და ოპოზიციონერის წინააღმდეგ ბრძოლის იარაღს არ არჩევს…
მთავრობის ეს განკარგულება შეკითხვის საგნად გადაიქცა. მიმდინარე კამათი მოურიდებელის სიშიშვლით ამჟღავნებს ჟორდანიას, მისი შტაბის და საერთოდ მთელი მართველი ძალის უკიდურესს დაკნინებას, დაწვრიმალებას, გათახსირებას.
საერთო სურათი ჟორდანიას და მისი შტაბის მმართვა-გამგეობისა უაღრესად დამაწყლულებელია და სასოწარმკვეთი! ხან დანაშაული გადმოსწონის უგუნურებას, ხან ცინიზმი დანაშაულს. ერთსა და მეორე შემთხვევაში ხარჯებს საქართველო ასწორებს თავს ვერაფრით ინუგეშებ. ყველაფერი ღაღადებს რომ საქართველო საბოლოოდ განწირულია, მომპალია თვით მისი მმართველი თავი. ან ეს თავი უნდა მოაშორო ქვეყანას, ან ქვეყანა დაიღუპება,_ასეთია დილემა. შიგადაშიგ არის ნიშნები ერის გამოფხიზლების, შეგნებული პატრიოტული ძალების ამოქმედებისა, მაგრამ ეხლა გვიანაა.
_ : _
დრო არ იცდის… უკვე თერთმეტი თებერვალია. საქართველოში მტერი შემოიჭრა. ჩვენი ჯარის სამი მეოთხედი ბორჩალოშია ჩაყენებული. მტრის მოულოდნელი (!) თავდასხმა მას არარად აქცევს. ნაწილი იქვეა გაწყვეტილი, ნაწილიც უწესრიგოდ იხევს თბილისსა და მტერს შორის ბრძოლისთვის გამოსადეგი ქართული ძალა უკვე აღარ არის. მტერი რომ პირდაპირ წამოვიდეს, თბილისს ისე დაიჭერს რომ თოფის გასროლა არ დასჭირდება. მაგრამ მტერი მომენტით ვერ სარგებლობს. მას ვერ წარმოუდგენია ჩვენი ამგვარი უმწეობა და სიფრთხილეს იჩენს. მთავრობა უკმაყოფილოა გენერალ ოდიშელიძის, ქართული ჯარის მთავარი სარდლის და მას სამსახურიდან ითხოვს. იგი მიმართავს, როგორც არა ერთხელ მიუმართნია ხოლმე გასაჭირის დროს, გენერალ კვინიტაძეს და მას ოდიშელიძის ადგილზე ნიშნავს. ეს იყო 16 თებერვალს. წინებზე, სამხედრო ოპერაციები გენერალ კვინიტაძეს ყოველთვის ქართული ჯარის გამარჯვებით დაუგვირგვინებია. ვინ იცის იქნებ ეხლაც ასე მოხდეს. ყველას სჯერა მისი იღბლიანი ბედისა…
დიდსა და პატარას სასწაული უნდა…
თბილისი და მთელი საქართველო მწარე განცდებშია ჩაძირული. უკვე სარამოს ათი საათია. ოცდა ათამდე დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის კაბინეტში ვართ. ვუცდით მოვლენათა განვითარებას. თავის მაგიდას უზის თავჯდომარის ამხანაგი ბ-ნი ა. ლომთათიძე. სახეები ღრმა სევდითაა აღბეჭდილი. ქვეყნის უბედურებას ყველა თავისთვის განიცდის. საერთო სიჩუმეა. ხანდახან მეზობლად მჯდომნი ერთმანეთში თითო ოროლა სიტყვას გასცვლიან. და კვლავ თავიანთ თავს დაუბრუნდებიან. მოულოდნელად თავს წამოგვადგება ნაბადში გახვეული, თბილისის ქალაქის თავი და დამფუძნებელი კრების წევრი ბ-ნი ბ. ჩხიკვიშვილი. ის გამოგზავნილია ჟორდანიას მიერ და ამ უკანასკნელის სიტყვიერ დანაბარებს გადმოგვცემს_ჟორდანიამ შემოთვალა რომ მთავრობა ამავე ღამით თბილისს სტოვებს და ვისაც წამოსვლა უნდა, დილის ორ საათისთვის სადგურზე გამოვიდესო. ეს ნურავის შეაკრთობს. ანდერძი კაცს არა ჰკლავსო. ამ სიტყვებით თვით სიკვდილის ზარები ჩამოირეკა. თბილისის მიტოვება დაცვის უცდელად, წინააღმდეგობის გაუწევლად, სხვერპლის გაუღებლად. მის კალთებზე მამულიშვილის წმინდა სისხლის დაუპკურებლად? ეს ხომ საქართველოს თავისუფლების მიტოვებაა, მისი დამოუკიდებლობის სრული ლიკვიდაციაა! სად, როდის, ქართული ისტორიის რომელ ეპოქაში, ან რომელი მეფის დროს მომხდარა ასეთი სამარცხვინო ამბავი?! დამარცხება? არა! ერი სხვა დროსაც დამარცხებულა! მაგრამ მას ამ სხვა დროს დამარცხებიდან თავისი სახელი, პატივი და სულის სიდიადე ყოველთვის გამარჯვებული გამოუტანია. არა, ეს დამარცხება კი არ არის, არამედ უუმძიმესი შეურაცყოფა საქართველოს ქალწულებრივი ეროვნული ნამუსისა, უღმერთო შელახვა ჩვენი დიდი ისტორიის ხელუხლებელი ღირსებისა! გმობა და უარყოფა მთელი ჩვენი ამაყი წარსულისა! ინოგურაცია ახალის ღირსება-ახდილი ეპოქის ქართლის ცხოვრებაში. ჟორდანიამ არ გვაკმარა რაც დღემდე დამცირება და უბედურება მოგვიტანა. იგი ბოლომდე მიჰყვა შურისძიებას! ამ ეროვნული ტრაღედიის უუსაშინელეს წუთებში იგი ბელზებელობს, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობას და მის თანამედროვე თაობას სამუდამოთ სახელი გაუტეხოს, ჩირქი რამ მოსცხოს მოუშორებელი და ასე შერცხვენილი ერთიცა და მეორეც დაუსრულებლივ ატაროს საქართველოს წარსულის პანთეონშიაც და მომავლის პროსპეკტებზეაც!
ნუ თუ ბოლომდე უნდა შესვა, ბედ უბედურო სამშობლოვ, შენივე უღირსი მმართველის მიერ საწამლავით აღვსებული ფიალა?!
ან ვინ გამოიტანა ეს წარსული საქართველოს თავის მოკვეთის განაჩენი?
ვინ ინება მომავალი საქართველოს გაუნამუსობა? ჟორდანიამ მარტო, თუ მთავრობამ კოლეკტიურად? ვინ არის ავტორი ამ უსაზღვრო დანაშაულის?..
. . .
აქ უცბათ გაგონდება ნოე ჟორდანია 1916 წელს, ბელინსკის ქუჩაზე, თბილისის გუბერნიის თავადაზნაურობის დეპუტატთა საკრებულოში. დიდი ომის მეორე წელიწადია. პატრიოტულად მოაზროვნე და განწყობილი ქართველობა გრძნობს სანატრელი ცვლილების მოახლოვებას. პერსპეკტივაში მოსჩანს რუსეთის დამარცხება. იმედი ფრტას ისხამს. თავისუფლების სიო იშვა შორეულ მხარეში და თანდათან საქართველოსკენ მოიწევს…
მეფის მთავრობას მოაგონდა რომ ჩვენი ქვეყანა მოკლებული იყო იმ რეფორმებს, რომელიც შიდა გუბერნიებში ნახევარი საუკუნის წინად იყო შემოღებული. ოფიციალურ წრეებში და მათთან ახლო მდგომ საზოგადოებაში მუშავდება ერობის შემოღების პროეკტი. ძალიან მწვავე ხასიათს ღებულობს საერობო ტერიტორიული ერთეულების საკითხი. კავკასიის მთავრობის აშკარა თანაგრძნობის ჩრდილის ქვეშ ჩვენი მეზობლები საქართველოს მიწა-წყლის გასაწეწად ილაშქრებენ.
ყველა ამ საკითხთან დაკავშირებით ქართველ საზოგადოებაში ხდება კრებები. იმართება მოხსენებები. დღეს მომხსენებელია ბ-ნი ჟორდანია. საკრებულოს დარბაზი სავსეა ხალხით. კრებას თავმჯდომარეობს თბილისის გუბერნიის თავადაზნაურთა მარშალი, თავადი კონსტანტინე აფხაზი. ყველა დიდი ცნობის მოყვარეობით მოელის მომხსენებლის სიტყვას. ჟორდანია აქა-იქ მიჩნეულია როგორც ხვალინდელი დღის ბელადი. რითი გაუმასპინძლდება იგი ქართველ საზოგადოებას? მარქსისტული შაბლიონით, თუ მშობლიური სინამდვილის ქართული გაგებით? საზოგადოება მოხსენებას გაფაციცებით თვალყურს ადევნებს. მოხსენებაში წამოყენებულია წვრილი კანტონალური სისტემის პრინციპი. უარყოფილია ეროვნულ-ტერიტორიული საფუძველი საერობო გადამიჯვნაში. ავტორი წარბ.შეუხრელად მიექანება ამ დებულებათა ლოღიკური დასკვნისკენ… და თბილისი საქართველოს მოშორდება…
არც აცივა, არც აცხელა, ჟორდანიამ თბილისის საქართველოს მკერდს მოჰგლიჯა და იგი მის საზღვრების გადაღმა მოაქცია, როგორც კავკასიის საერთაშორისო ქალაქი…
თბილისი, გული ქართლისა, ღერძი მისი ისტორიისა; მისი თავი და ბოლო: რომლის დაცვას შესწირვიან თაობათა მთელი წყებანი და გრძელი ქართული საუკუნენი,_ეს ჩვენი თბილისი ჟორდანიამ, საქართველოს ამ მომპვალმა ბელადმა, პირველად რაც საქართველო არსებობს, ქართული სხეულიდან ამოსთხარა და იგი უცხოთა საკუთრებად გამოაცხადა. ჟორდანია, მარქსიზმის ბელადი საქართველოში, თავის რწმენითა და გრძნობით თბილისის გამცემი აღმოჩნდა! ამას მოჰყვა მსმენელთა დიდი აღშფოთება.
დღეს მეოთხე წლის თავზე იგი ამასვე იმეორებს, უკვე როგორც საქართველოს პრეზიდენტი!!..
. . .
ესა და სხვა მრავალი ამგვარი ფიქრი და გრძნობა ელვის სისწრაფით ტვინსა სერავენ…
მაგრამ ჟორდანიას ამ ზარდამცემ განცხადებაზე, არსად სჩანს თავისუფალი, გულის სიღრმიდან აღმომხდარი შეტაკება, შეტევა, რეაქცია პირდაპირ საშინელი ჰხდება. ცოცხლად მიცვალების სურათია ეს სანახაობა. დამსწრეთა დიდი უმრავლესობა მმართველი ფრაქციის წევრია. სჩანს, აქ მორჩილებაა მათი `დალაი-ლამის~ გარდაწყვეტილების წინაშე ასეთივე გაქვავება ეტყობა სოციალისტურ ოპოზიციებს. ბოლოს ეს მღელვარე და აღშფოთებული გრძნობები ბუნებრივ გამოსავალს მოსძებნიან ჟორდანიას შიკრიკისა და დამსწრეთა გასაგონათ… დასკვნად, შეუქცეველი გარდაწყვეტილების ტონით განვაცხადებ, რომ შეუძლებელი იყო თბილისის ასე დატოვება და მოვითხოვ თვით ჟორდანიას გამოცხადებას ჩვენს წინაშე.
_ ჟორდანიას არ სცალიან, ვერ მოვაო, იყო ამაზედ დეპუტატი ჩხიკვიშვილის პასუხი.
ამ სიტყვებმა ყველას შიგ გულში უჩხვლიტეს: ამაზე დიდი საქმე რა უნდა ყოფილიყო, რომ ჟორდანიას ამისთვის არ მოეცალა… მე ჩემი მოთხოვნა კიდევ განვიმეორე. პირველმა საერთო გაოგნებამ, სჩანს, გადაიარა. ეხლა აღშფოთებამ თავი სხვებშიაც იჩინა. უკმაყოფილებამ გარეთ გამოჟონა. სჩანს, რომ დამსწრეთაგან ეს გარდაწყვეტილება არავინ იცოდა. იგი არ იცოდა არც დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარემ ბ.ა. ლომთათიძემ. საქვეყნო საქმის დაზიანებასთან ერთად ჩადენილია ბევრი პირადი შეურაცყოფა: ჟორდანიას მიერ სრული იგნორაცია გავლენიანი პასუხისმგებელი პირებისა თვით საკუთარი წრიდანაც-კი ეჭვს არ სტოვებს. უკვე გაიმართა აზრთა წესიერი გამოთქმა. ჩემს მოთხოვნას ყველამ მხარი დაუჭირა. თბილისის ქალაქის თავი წავიდა ამ დავალების შესასრულებლად. დამფუძნებელი კრების თავჯდომარე შეეცადა ჟორდანიასთან ტელეფონით დაკავშირებას, მაგრამ ამაოდ…
_ : _
რამის თორმეტი საათი ახლოვდებოდა, როდესაც ბ-ნი ჟორდანია მოვიდა, ჩვეულებივი, ისეთი, როგორც ყოველთვის; ოღონდ უფრო საწყალი. საერთოდ, სრული ტიპი უსაგზლო ადამიანისა; ბუნება პრტყელი. უგანო და უღრმო მისი გრძნობა გონების ჯიბე-უბეები გადმობრუნებულია, და ცარიელი. ვერავითარ ახალ იდუმალ ძალას მასში ვერ აღაგრძნებს ვერც დიდი გასაჭირი, ვერც დიდი ბედნიერება. განგებას სიუხვის სარეზერვო კუნჭული მასში არ გამოუნასკვავს. საწვავი მასალა, ეს ღვთის მადლი არ გამოყოლია. ჟორდანიამ განიმეორა, რაც ბ-მა ჩხიკვიშვილმა მისი სახელით გადმოგვცა. არ დავიწყებოდა თავისი `უძლიერესი არგუმენტიც~ `ანდერძი კაცს არა ჰკლავსო~… ცოტა ხანს დაცული სიჩუმე, მალე დაირღვა. ეხლა უკვე მომეტებულის აღშფოთებით ყველანი თავს დავესხით ჟორდანიას გარდაწყვეტილებას, მის აზრებს და საბუთებს. ატონია და ინდიფერენტიზმი გაიფანტა. დარბაზს გამოცოცხლება დაეტყო. ყველამ აკტიური პოზიცია დაიჭირა: თბილისს მეგობრები აღმოუჩნდნენ. საქართველოს ნამუსს_დამცველები: ფედერალისტებიდან სამსონ და კიდევ სხვები; ესერებიდან ი. გობეჩია და ი. ლორთქიფანიძე; აგრეთვე `სხიველები~ და ბოლოს თვით მთავრობის ფრაქციის წევრები.
ამ დროს დარბაზში შემოდის ჩიხასა და ნაბადში დამფ. კრების წევრი ბ.შ. ქარუმიძე, რომელიც მთავრობის დავალებით ფშავ-ხევსურეთში იყო გაგზავნილი მოხალისე ცხენოსანთა მოსაკრებად. იგი კრებას აცნობს მთის მხნე სულიერ განწყობილებას და მის მზად ყოფნას ტრადიციული საქმისათვის_სამშობლოს გულისათვის თავის დადებას. მეორეს მხრით ძლიერ პათეტიურ სიტყვაში იგი თავს ესხმის მთავრობის წრეში დამკვიდრებულ სულმდაბლობას და თბილისის დატოვების სამარცხვინო გადაწყვეტილებას.
_ თბილისის დატოვების შემდეგ, ოთხ საათში, ლიხის მთასთან მისვლამდე, თქვენ დაჰკარგავთ მთელ აღმოსავლეთ საქართველოს და ამის უმალვე მთელ საქართველოსაც. თქვენ მოკლებული ხართ იმის გაგებას რომ თბილისი ისტორიულად ქართლის ცხოვრების თილისმაა, მისი სიცოცხლის მაჯის ცემა. თბილისი უნდა დავიცვათ, თუნდაც მარტო ჩვენი ისტორიის პატივისცემისათვის… სიტყვამ დიდი შთაბეჭდილება დასტოვა. ჩამოვარდნილ სიჩუმეში თავის სავარძლიდან წამოდგება დამფ. კრების თავმჯდომარე ა. ლომთათიძე. იგი მთელი ეს დრო ხმას არ იღებდა, ერთობ მძიმე ღელვასა და მწუხარებაში ჩაძირული.
_ `მთავრობაც რომ წავიდეს და თქვენც რომ მას თან გაჰყვეთ, მე აქედან ფეხს არ მოვიცვლიო. ეს სიტყვები ნათქვამი იყო ისეთი შინაგანი რწმენის ხმით, რომელსაც ურჩობას ვერ შეჰბედავდი. მორჩა. დარბაზში ჟორდანიას მომხრე არავინ იყო.
უკანასკნელი შეკითხვა იყო, თუ რა აზრისა იყო ამ საგანზე თვით მთავარსარდალი. ჟორდანიამ გვიპასუხა, რომ ისიც მისებრ ფიქრობდა. ჩვენ მაინც მოვისურვეთ მთავარსარდლის ნახვა და მასთან მოლაპარაკება. ამ მიზნით იმ წამსვე კომისია იქმნა არჩეული, რომელშიც შედიოსნენ: ი. გობეჩია, იმნაიშვილი და მე. სულ რამდენსამე წუთში უკვე მთავარსარდლის სამუშაო ოთახში ვიყავით. ყველგან რუკები_კედლებზე, მაგიდაზე და მათ შორის მარტო გენერალი კვინიტაძე და სხვა არავინ.
ავუხსენით ჩვენი მოსვლის მიზეზები და შევეკითხეთ, თუ რას ფიქრობდა,_მართლა სტოვებდა თბილისს, თუ პირიქით, მის დაცვას აპირებდა. მთავარსარდალი გაოცებული დარჩა თბილისის დატოვების გაგონებაზე.
_ მირჩევნია თავში რევოლვერი დავიცე, ვიდრე თბილისის დაცვაზე ასე ხელი ავიღო, იყო სიტყვა-სიტყვით მისი პირველი რეპლიკა. ამას მოაყოლა მდგომარეობის დასურათება; გვითხრა, რომ ეს მდგომარეობა იყო კატასტროფიული; რომ გარდა ერთი საყარაულო ბატალიონისა, რომელსაც გენერალი მაზნიაშვილი უფროსობდა და რომელიც ფრონტზე სულ სამიოდე საათის წინ იყო გაგზავნილი, ერთი ჯარის კაცის არ მოეძებნებოდა; რომ თბილისი, ამგვარად, მტრისათვის სრულიად ღია იყო; მაგრამ რომ მას უკვე დაბარებული ჰყავდა გორის, ბათომის და კიდევ ორიოდე სხვა ბატალიონი; რომ თუ მტერი ერთ-ორ დღეს დაგვაცლიდა, იგი მას ამ მცირე ძალებითაც შეებმოდა და თბილისის დაცვას მოაწყობდა; გვითხრა, რომ გენერალურ შტაბს კერძოდ თბილისის დასაცავად არავითარი წინასწარი მუშაობა გაწეული არა ჰქონია და რომ საერთოდ მას არც ქვეყნის თავდაცვის გეგმა ჰქონია შემუშავებული. მოკლე და ენერგიული სიტყვებით დაგვარწმუნა, რომ იგი იზამდა ყველაფერს, რაც ამ პირობებში შესაძლებელი იყო. რათა დაეცვა ქართული მხედრობის ღირსება და საქართველოს სახელი; რომ ეს იყო მისი უაპელაციო გარდაწყვეტილება.
მთავარი სარდალი თბილისს იცავდა, მას უბრძოლველად არ სტოვებდა!
კომისიამ მადლობით აღნიშნა მისი სულიერი სიმხნე და თავის მხრივ ყოველგვარი დახმარება აღუთქვა. დამფუძნებელ კრებაში აღტაცებით მოისმინეს მთავარსარდლის გარდაწყვეტილება.
ჟორდანია დამარცხდა: თბილისს არ ვსტოვებდით! საქართველო თბილისის კედლებზე საომრად გადიოდა…
გუნება შეიცვალა. იმედებმაც შეისწორეს თავიანთი ჩამოყრილი ფრთები. მთავარსარდალს თავის განკარგულებაში 17 და 18 თებერვალი დაურჩა. ბატალიონები ჩამოუვიდა. მათ თავისი სამხედრო სკოლის შეგირდებიც მიუმატა და თბილისს გარშემო დაცვის სარტყელი შემოუჭირა… პირველი შეტაკება ღამე თვრამეტიდან ცხრამეტამდე მოხდა. იგი მტრის დამარცხებით და მისი სრული უკუგდებით დამთავრდა. 19 თებერვალს დილით ცხენოსანმა შიკრიკმა თბილისი გარდი-გარდმო გაირბინა და მცხოვრებთ ჩვენი ჯარის გამარჯვება ახარა. მშვენიერი, მზიანი ამინდი იდგა. დამფ. კრების წინ დიდძალი ხალხი დაგროვდა.
დიდი საერთო აღფრთოვანებაა. სასახლის აივნიდან დეპუტატები ხალხს გამარჯვებას ულოცავენ. ამასობაში ჩამოატარეს პირველი სამხედრო ტყვეები. ერთი თვალის დაკვრით, რვაას, ცხრაას კაცამდე მოსჩანდა. საშინელი სანახაობა კი იყო! ყველა დაფლეთილია. ეს რა ველური და მაწანწალა სახეებია! საზოგადოება ტაშის კვრითა და ვაშას ძახილით იხსენიებს ქართველ ჯარს და მის მთავარსარდალს. იმედი იზრდება, დღეები გადის. ბრძოლები გრძელდება, თბილისის ჰაერს განუწყვეტლივ ზარბაზნის გუგუნი არხევს. ამ გუგუნზე დამფ. კრება საქართველოს კონსტიტუციის უკანასკნელ თავებს არჩევს… მტრის შეუჩერებელი მძაფრი იერიშები ქართველ მეომართა მამაცობაზე იმსხვრევა. კოჯორში, ტაბახმელაზე და სხვაგან ხდება იშვიათი გმირობის აკტები. საქართველო თავის წარსულის ღირსებას აწმყოშიაც გვაძლევს! სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლაა.
თბილისი თავისი ხანგრძლივი არსებობის მანძილზე ხშირად ყოფილა ამ დღეში. მისი ისტორია მოგვითხრობს რომ იგი მტრის მიერ უმეტესად ოთხმოცისა ყოფილა აოხრებული. რა იქნება ეხლა? მთელი ქართველი ერის გულისყური ზედ თბილისის მკერდზეა დასვენებული. საქართველო დღეს მარტო თბილისის სიცოცხლით სცოცხლობს. ყველა გრძნობს, რომ საქართველოს ბედი დღეს მთლიანად თბილისის ბედზეა დამოკიდებული. და ყველანი ამიტომ თბილისისთვის ლოცულობენ. მაგრამ არა! ზოგი ვინმე სხვა რამითაც იყო გართული. და საზოგადოებაშიაც აუწერელი აღშფოთებაა: ამ დროს ჟორდანია და მისი თითო ოროლა მინისტრის ბინებიდან ხალხმა ყურმოგლეჯილი კასროლების, ფეხმოღრეცილი სკამებისა და სხვა ამგვარი საოჯახო ნაყარ-ნუყარის წესიერი ევაკუაცია დაინახა!.. ჟორდანია და მისი მთავრობა თბილისს კი სტოვებდა, მაგრამ თავის ყურმოვარდნილ კასროლებს-კი არა!.. ეს ზომავს ამ ხალხის სულის პატიოსნებას…
ქვეყანამ ეს დაინახა და დრტვინვა დაიწყო, მაგრამ უკვე გვიანი იყო…
მოულოდნელად და წინააღმდეგ ამ დღეებში აღორძინებული იმედებისა, თებერვლის ოცდა ოთხს ღამის თერთმეტ საათზე გავრცელდა თბილისიდან დახევის ზარდამცემი ამბავი. სიცოცხლის ძარღვი გადაუჭრესო მთელ საქართველოს. გულები შედგნენ. სამარის სიჩუმე დამყარდა. ქართველები ლანდებად გადაიქცნენ. ხანდახან გამოისმის თითქოს საიქიოდან მოსული და შორს მგზავრობით დაღლილი ხმა მათი… საშინელი ღამეა. ცივი. ჰყინავს კიდევაც და ჰთოვს კიდევაც…
ასპარეზზე სხვა გამოდის_მტერი და მისი მეგობრები. უკვე გათამამდნენ, გაბედულათ ლაპარაკობენ. აქა-იქ თავს ესხმიან ჩვენებს…
თბილისი კიდევ ერთხელ აოხრდა…
მეორე დღეს დილის ოთხ საათზე თბილისში უკვე არც ჯარი იყო, არც მტავრობა და არც დამფუძნებელი კრება…
გამოგვყვა მხოლოდ რამოდენიმე დღის სახელოვანი ბრძოლა რამაც საქართველოს სამუდამო სირცხვილი ააშორა.
სპ. კედია

საქართველოს გუშაგი
# 3 თებერვალი 1933 წ. პარიზი.

ეს მეთორმეტე ახალი წელიწადია. თერთმეტი მისი წინაპარი შავი და ულმობელი იყო ქართველი ხალხისათვის. მტარვალის მძვინვარებამ საზღვარი არ დაიდო _ მთელი საქართველო გააგოლგოთა. არც სული დაუტევა უწამებელი, არც ხორცი, არც კერა დაუნარჩუნა წაუბილწავი, არც ეკლესია.

არც ზნეობა დაინო, არც ტრადიცია; მამაპაპეული მიწა-წყალიც არ დაზოგა: მისი ერთი ნაჭერი გაასაჩუქრა; დანარჩენზე უცხო ელემენტი მოამრავლა და ქართველობა შეათხელა. ერთბაშად და ყოველის მხრიდან დაეძგერა ყველა იმ ნერგს, რომელზედაც საქართველოს ეროვნული სახე ამოვიდა.

არაფერი დაუზოგავს, რომ საქართველო მოეთხარა და სამუდამოდ სამარეში ჩაესვენებინა. . .
თავის მხრივ, ქართველმა ერმაც ყოველი ღონე იღონა, რომ მტარვალი თავიდან მოეშორებინა და თავისი თავის უფალი გამხდარიყო. მრავალი ათასი ქართული სიცოცხლე სამშობლოს საკურთხეველზე დაიწვა. სხვა მრავალი ათასი სამშობლოდან გაჰკრიფეს და რუსეთის საყინულეებს პატიმრბად მიალურსმნეს. მცირე ნაწილი საზღვარგარეთ ემიგრანტობს. ვინ შინ დარჩა, მტის ველურ იერიშთაგან იცავს ყოველდღიურ დაპირდაპირებაში სამშობლოს სულიერ სამყაროს და მის ფიზიკურ სამკვიდრებელს. ბრძოლაში დაღუპულებმა ერთხელ და სამუდამოდ მოისვენეს და ზედმეტად კიდევ თან წაიღეს ტკბილი შეგნება იმისა, რომ ღირსეულად მოიხადეს ქვეყნის ვალი. სამშობლოს სიყვარული და მისი თავისუფლება აბრწყინვალებდა მათმოწამებრივ სულს. ცოცხალთა ტანჯვა არ გათავებულა, იგი ყოველ დღე ახლდება, ძველს ახალი ემატება, ერთი მეორეზე უფრო მძაფრი და მწარე და თანჯვის ზვინი, ამ სახით, თანდათან ცის გუმბათს უახლოვდება. . . მხოლოდ სამშობლოს ტრფიალი და ოცნება მის თავისუფლებაზე არის მათი სულის ნუგეში და ძალის მიმცემი.
ასე გავიდა ორივე მხრისათვის თერთმეტჯერ გათენებული ახალიწელი, შედეგი? მტერმა მიზანნს ვერ მიარწია: საქართველოს ეროვნული სული და შეგნება _ ის რაც ერს ჰქმნის და ასახიერებს, მან არამც თუ ვერ გასრისა, არამედ კიდევ უფრო გაასალკლდევა, კიდევ უფრო გაამახვილა. ამ წლებში ქართული ეროვნების უკვდავებამ კიდევ ერთი ახალი კურთხევა მიიღო, კიდევ ერთი ახალი გვირგვინი თავს დაიწნა.
ამ თერთმეტი წლის თავზე მტერი ისევ ისე, შემოსევის პირველი დღის პოზიციაზე სდგას: მას უპყრია მხოლოდ საქართველოს გეოგრაფია. წინ ერთი ბიჯიც არ წარუდგამს და რაც უმტავრესია, ვერც წარსდგამს ვერასოდეს! ამ დაპყრობილ გარემოში უტეხად და ამაყად ჰმადლობს საქართველოს სული, ვით აუღებელი ციხე-სიმაგრე, საუკუნეებია თავმდები, რომ მას ვერავინ ვერასოდეს ვერ აიღებს. აქ მარხია საქართველოს მარადიულობის საიდუმლოება.
მეორეს მხრივ, თავის მიზანს ვერც საქართველომ მიაღწია: მტერი ვერ მოიშორა, თავისუფლება ვერ დაიბრუნა. ნაციონალური თვითშეგნების უაღრეს ხარისხამდე აღსვლის გვერდით, იგი დარჩა იმ დონეზე, რა დონეზედაც მტრის პირველმა შემოსევამ თავიდანვე ჩამოაქვეითა. . .
მაგრამ და სწორედ აქ არის განსხვავება ქართველი ერის მდგომარეობასა და მის მტრის მდგომარეობას შორის.
საქართვლოს ეს ყოფა დროებითი ყოფაა. არასოდეს დღეგრძელი, მით უფრო არასოდეს სამუდამო. საქართველო ამ დონედან დაიძვრება. ქართველი ერი კვლავ აღსდგება თავისუფალი და დამოუკიდებელი. ამის რწმენა ქართველ კაცს არ უნდა დაეკარგოს ერთი წუთითაც კი. ჩვენი სამშობლოს ისტორია ამ რწმენის შეურყეველი საძირკველია, მისი დაურღვეველი დასაბუთებაა. ამ რწმენის ძალა და განამდვილება მიცვალებულთა ამ უძლეველი თაობების ხელშია. ერს უნდა სწამდეს წინაპართა საფლავი, მათი სული, მათი საქმენი! ერთსა და იმავე დროს ეს იმედის წყაროც არის და გამარჯვების ფაქტორიც.
მართლაც არ ყოფილა თითქმის არც ერთი ხალხის ევროპისა თუ აზიისა, ეპიზოდური მომენტის ბატონად ასპარეზზე გამოსული, რომ რიგ-რიგად თუ წყვი-წყვილად საქართველოში არ შემოჭრილიყოს და იქ არ დაკვიდრებულიყოს _ ვინ მეტი ხნით, ვინ ნაკლებისა. მურვან ყრუებს, შახ აბასებს, აღა-მაჰმად-ხანებს, თემურ ლენგებს ბევრი რისხვა დაუმეხებიათ საქართველოს თავზე. მათაც დაუდუმებიათ საქართველოს ეკლესიის სამრეკლოები, გადაუბუგამთ, დაურბევიათ ჩვენი ქვეყანა. მრავალი ათი-ათასი ქართველი მოუგლეჯიათ სამშობლოს მკერდიდან და თავიანთ ქვეყნებში გადაუსახლებიათ. . . ბევრი ტანჯვა და წამება გამოუვლია წინაპართა საქართველოს მტერთა შემოსევისაგან. უსათუოდ, დღევანდელისაზე არა ნაკლებ ბევრი და ღრმა, მაგრამ საბოლოო ანგარიშში გამარჯვება ყოველთვის მაინც ჩვენს წინაპრებს დარჩენიათ. ამ რიცხვმრავალ მტერთაგან ზოგი დღეს არარც არსებობოს, ზოგი დაკნინებულია და ჩამორჩენილი. საქართველო კი ყოველთვის სწრაფად ამოსულა დაქვეითების უფსკრულიდან, რომელშიც ძლევამოსილ მტერს იგი დროებით გადაუჩეხია. ამოსულა და ამაყად განუგრძვია შეწყვეტილი გზა ეროვნული წინსვლისა და განვიტარებისა. აი, ფაქტი, აი, ჩვენი ისტორია. . .
საქართველოს დღეს ასეთი ეპიზოდთაგანი უდგას.
ეს ისტორიული ჩვეულება ქართველი ერისა და ის ფაზა კაცობრიობის განვითარებისა, რომელშიაც ჩვენი პლანეტაა შესული. ეს ორი ფაქტორი ერთად აღებული, იძლევა ეჭვმიუტანელ დასტურს, რომ საქართველო ამ ეპიზოდიდანაც გამარჯვებული გამოვა. . .
ოღონდ იმ პირობით თუ თანამედროვე ქართველობა დაუბრუნდება თავის ისტორიულ კალაპოტს და მიაგნებს წინაპართა მოძღვრებას, მათ მოქმედებას, ტემპერამენტს. თუ იგი კვლავ არ აყვება იმ ხალხის პროვოკაციას და დემაგოგიას, ვინც საქართველო “ტაბულა რაზად” გამოაცხადა და ზედ ამ დაფაზე, მამაპაპეული სჯულის ნაცვლად, კარლ მარქსისი კომუნისტური მანიფესტი დაგვიწერა!
თანამედროვე ქართველობას, რომელსაც უსათუოდ აკლია წარსულის ინტიმური გაგება, მისი ღრმა შეგრძნება და არსებრივი განცდა. ეს უნდა ამოეკითანა იმ ემპირიულ მოვლენებში მაინც, რომელიც მას თავს დაატყდა. განვლილი თერთმეტი წლის ამბავთა გაგება, ამავე დროს, მთელი წარსული საქართველოს გაგებაა. ამ ამბავთა შუქზე მის გონების წინაშე მთელი ჩვენი წარსული უნდა განათებულიყო. ამ წლებმა საკმაოდ გამოაჩინეს თუ რა იყო ისტორიულად საქართველოს უკვდავების ნამდვილი წყარო, მისი ეროვნული განუწყვეტლობის ჭეშმარიტი ძალა, აგრეთვე, ის, თუ რა იყო მისი თანდაყოლილი სისუსტე, მაშასადამე, ისა, თუ რა მიმართულებით უფრო უნდა განვითარდეს ჩვენი წინააღმდეგობა და მოქმედება მტრის მიმართ; თუ რას უფრო უნდა დავაწვეთ და რას ნაკლებ.
პირველს შეადგენს ჩვენი ეროვნული სულის უსაზღვრო სიმყარე, მისი აბსოლუტური შეუმუსვრელობა. ამას მოგვითხრობს და გვიმოწმებს მესოპოტამიის ცხელი ველებიდან მოყოლებული მყინვარ-იალბუზის ყინულებამდე ოთხი ათასი წლის ამბები, მეორეს _ ქართული დემოგრაფია, მისი რიცხვითი სიმცირე. არასოდეს არც ერთ ბრძოლაში, არც მაშინ, როდესაც იგი დამარცხებულა და არც მაშინ, როდესაცმას გაუმარჯვნია, ქართველობა არ ყოფილა მტერზე მეტი, არც მისი ოდენა, არამედ ყოველთვის მასზე გაცილებით უფრო ნაკლები. ისტორიულად, მტერი საქართველოში ყოველთვის ამ სისუსტეს შემოუყვანია, მაგრამ ისტორიულადვე მტერი საქართველოდან საბოლოოდ ყოველთვის ამ ეროვნული სულის სიმტკიცეს გაუყვანია.
ეს ორი ეროვნული მდგომარეობა შეპირისპირებული, შესწავლილი და გაგებული ჰქონდა წინაპართა საქართველოს. მათი ერთმანეთთან შეფარდების ნიადაგზე გამომუშავებული იყო ეროვნული ბრძოლის და უფრო საერთოდ, ეროვნული თავდაჭერის სიბრძნე. ფაქტორი-დრო და ფაქტორი-საერთაშორისო ურთიერთობა ყოველთვის ზედმიწევნითი ხელოვნებით იყო გამოყენებული ჩვენი წინაპრების მიერ და საქართველოს საკითხი ყოველთვის მათი დახმარებით გადაუწყვეტიათ. ამგვარად, ჩვენ მივდივართ ჩვენი ისტორიის აქსიომურ დასკვნამდე: ყოვლად შეუძლებელია, რომ ქართველობამ გამარჯვების იმედი თავის ყოველ დროის სისუსტის ამოვსების ვარაუდზე ააგოს. ამ მხრივ, ჩვენ თან გვდევს ფატალური სინაკლულე, რომელსაც ვერასოდეს ვერ ავიყვანთ ჩვენთვის საშიშ მრავალრიცხოვან მტერთა რაოდენობის სიმაღლემდე. ამ სფეროში ჩვენი შესაძლებლობა შეზღუდულია.
თავის გამარჯვების იმედი ქართველობამ უნდა დაამყაროს ჩვენს ეროვნულ უპირატესობაზე; ქართული სულის სიმყარეზე, მის დაუსრულებელ განვითარება _ გამახვილებაზე. ამ დარგში ჩვენი შემოქმედება თავისუფალია და უსაზღვრო; აქაა სტიქია ჩვენი შეუტოლებელი პრივილეგიის. ესაა ჩვენი ეროვნული რაობის წაურთმეველი ატრიბუტი. ამგვარად, ჩვენი გამარჯვების ფაქტორი ინახება თვით ფსიხოლოგიაში, თვით მორალში, ადამიანისა და ერის ამ იმმატერიალურ სამყაროში და არა რიცხვებში ან ტექნიკაში; მაგრამ ამას თან უნდა ახლდეს _და ეს ელმენტი ამ ეროვნული რაობისა _ ის სიბრძნე წინაპართა, რომელმაც მოცდა იცოდა, ვიდრე არ გაიჩენდა თავის უტყუარ მოკავშირეებს: შესაფერ დროსა და შესაფერ საერთაშორისო ურთიერთობას. დღევანდელი ქართველობა, რომელმაც ეროვნული შეგნება აჩქარებული ტემპით შეიძინა, ამ სიბრძნის სიმაღლის ჯერ კიდევ ვერ ასწვდა გასული თერთმეტი წელი ამას ნათლად მოწმობს. ჩვენი ამ წლის ნატვრა და მოქმედების ერთ-ერთი მიზანი ისაა, რომ ქართველობამ შეიძინოს წინაპრული დიდსულოვნება, ბრძოლის სიბრძნე და გამოცდილება და არ აყვეს პროვოკაციას, საიდანაც არ უნდა მოდიოდეს ეს უკანასკნელი, ვერაგი მტრისგან, თუ ძალის ძალად მოჭირისუფლე ხალხისაგან. მან უნდა აიცდინოს 1924 წლის ტრაგედიის ახალი განმეორება, როგორიც არ უნდა იყოს დამდგარი მეთორმეტე წელიწადი, ან მისი მომდევნო წლები _ და ჩვენ იმედი არა გვაქვს, რომ ესენი უფრო ლმობიერნი იქნებიან ქართველი ხალხისათვის ვიდრე წინანდელნი, ეს საახალწლო ნატვრა მას ყოველ პირობებში გამოადგება _ ჭირშიაც ისე კარგად, როგორც ლხინშიაც.

სპ. კედია

იყო და არა იყო რა. იყო დრო, როცა ადამიანს ყველა გრძნობაზე უფრო შიშის გრძნობა ჰქონდა გამოფხიზლებული და ყოველგვარ საშიშ-საზარელ არსებას, გინდ სულიერი ყოფილიყოს და გინდ უსულო, ყოვლის შემძლებელად ისახავდა, აღმერთებდა და თაყვანსა სცემდა. მრავალღმერთობის დრო იყო და ყოველ ერს თავისი შესაფერი ღმერთი ჰყავდა: ზოგს ლომი, ზოგს სპილო, ზოგს გველეშაპი, ზოგს დიდი გველი და სხვანი. ერთი სიტყვით, ვისთვისაც რა უფრო საშიში და საფრთხილო იყო, იმას ემონებოდნენ.

სხვათა შორის, იყო ერთი ქვეყანაც „კუდაბზიკეთი“, ოდესმე სახელგანთქმული და მოწონებული, მაგრამ ბოლოს კი ისე დაცემული და დაჩიავებული, რომ მისი მკვიდრები ნაცარქექიაობის მეტს ვეღარას ახერხებდნენ: უჯდნენ კერას და ერთმანეთს უჩუჩხურებდნენ. მათთვის რაღა საჭირო იყო ან ლომი, ან ვეშაპი, რომ მათი მაწუხებელი ჭიაღუაც დიდი რამე ეგონათ? და მოინდომეს მკბენარის თაყვანისცემა, მაგრამ არ იცოდნენ ვისთვის მიეცათ უპირატესობა: ტილისათვის თუ რწყილისათვის? ზოგს ის მოსწონდა, ზოგს ეს!.. არჩევანზე მივიდა საქმე. კუდაბზიკელები ორად გაიყვნენ. ერთმა მხარემ ტილი გამოიყვანა თავის კანდიდატად და მეორემ რწყილი. ვერ შეთანხმდნენ, მოუვიდათ ჩხუბი და ნაცარმტუტი აადინეს. დაერიენ ერთმანეთს და აღარ ზოგავდნენ.
ამ საბრალოებს სულ კერას ძირში ეძინათ, არაფერს არ დასდევდნენ, არა ეინტერესებოდათ რა, და მხოლოდ სამ წელიწადში ერთხელ, არჩვენების დროს გამოაჭყეტდნენ თვალებს ბეცად, ახორხოზდებოდნენ, აჭიჭყინდებოდნენ, ერთმანეთს ნაცარს აყრიდნენ თვალებში და არჩევნებს რომ მორჩებოდნენ, ისევ ისე ჩვეულებრივად მიეგდებოდნენ კერას ძირას… ცარიელი გუდა ადვილი გასაბერავია!.. კაციც ასეა: რაც უფრო ცარიელი აქვს თავი და გული, უფრო მალე იბერება და თავის თავიც დიდ რამედ მოაქვს. კუდაბზიკების ქვეყანაშიც ეს სენი საერთოდ იყო მოდებული; ათში ცხრა იბერებოდა და სხვის თვალში რომ ბეწვს ეძებდა, თავისაში დვირესაც ვეღარ ხედავდა. დიდი და პატარა ენად იყო გადაქცეული; ტიტინობდნენ და ლაქლაქობდნენ! ერთი მათგანი რომ იტყოდა, მაგალითად, „შარშან ზამთარში კურდღელი მოთოვაო“, მეორე დაუმოწმებდა: „მართალიაო! და შიგადაშიგ შველიც გამოურიაო“. ყველა ტრაბახობდა, ყველა თავის თავზე ლაპარაკობდა, გაისმოდა განუწყვეტელი „მე, მე და მეო!“ ასე რომ ბრმას რომ ყური დაეგდო, იფიქრებდა: აქ სწორედ სადღაც თხის ჯოგიაო. მართალია, თითო-ოროლა შეგნებული და ქვეყნისთვის გულშემატკივარი მათშიაც ერია, მაგრამ იმ არევ-დარევაში და საერთო ხორხოზში ვინღა რას გაიგონებდა, რომ ყურთასმენა აღარსად იყო.
- თქვე უბედურო, ნაცარქექიებო, მოეგეთ გონებას, – ურჩევდნენ შეგნებულები საბრალო თანამემამულეებს, – რა დროს ეგ წილადობილაა?..
რას გადაჰყოლიხართ მაგ „რწყილობია-ტილობიას“? ისე როგორ დაგაბრმავათ ცოდვამ, რომ ცხვირს იქით ვეღარასა ხედავთ? ქვეყანას ნადირ-მხეცები შემოსევიან, ლამის გაგვანადგურონ, ერთი ტყვილა შემქაქანებელიც არსადა სჩანს და თქვენ კი ჭიანჭველეთში გინდათ თავი ისახელოთ და ისიც უკუღმართობითო!..
- არ შეიძლება, არ შეიძლება! – ყვიროდნენ ნაცარქექიები, – ჩვენც კაცები ვართ, ქუდი გვახურავს და ულვაშები გვასხია!.. სხვებს თუ ჰყავსთ სათაყვანო და არჩევნებში შედიან, ჩვენ რაღა ვართო?
- კი ბატონო! მაგრე იყოსო, – უპასუხებდნენ შეგნებულები. – აარჩიეთ მაგრამ მისთანა კი, რომ ვარგოდეს რამედ და ქვეყნის გამოსადეგი იყოს რამეშიო!.. თუ მართლა მწერ-ბუზებს იქით გზა აღარა გაქვსთ რა, ფუტკარი აირჩიეთ: ის მაინც თაფლსა და სანთელს აკეთებს; ან აბრეშუმის ჭია, დარაიას რომ გაძლევსთ! ან წურბელა, ცუდი სისხლის სხეულიდან გამომწოვიო და სხვანი…
- ეჰ, არა, არა! – გაიძახოდნენ ნაცარქექიები, – ფუტკარი მოუსვენარია, გარეთ დაბზუის აქეთ-იქეთ და ჩხვლეტაც მწარედ იცის, ყაჭის ჭია – მყრალია, წურბელი მოსისხარიაო და სხვანი. ბატონი ტილი და ბატონი რწყილი კი განუშორებლად სულ ჩვენთან არიან და მხოლოდ ამ ორ გვარს ეკუთვნის და შეშვენის ჩვენი თაყვანისცემაო! ამ ორს იქით გზა არა გვაქვს. ან ერთი უნდა ავირჩიოთ და ან მეორე და საქმე მხოლოდ ჯობინობაზე არის მიმდგარიო!
- სად თქვენი კანდიდატი და სად ჩვენიო? – გაიძახოდნენ ტილაძეები. – თქვენი ერთი გიჟი ვინმეა, მოუსვენარი, ხან აქ არის, ხან იქ, ერთ ალაგას ვერ მიისწრებ, ვერ გააჩერებ! ხან აქ შეძვრება და ხან იქ, დღედაღამ მოსვენებას არ იძლევა! სადაც არ გგონია, იქ გაჩნდება, სადაც არ ელი, იქ გიკბენს და თუ შეგატყოთ, ჩემი დაჭერა ინდათო, ისკუპებს და ცხრა მთას გადაევლება! ჩვენი კანდიდატი კი მშვიდობიანი, დარბაისელი, დამჯდარი ხასიათის, მორიდებულ-მოკრძალებული; შორს წასვლის თავი არა აქვს!..
მართალია ხანდახან ჩუმად იკბინება, ისე რომ ტანს მოგაფხანინებს, მაგრამ, თუ შეგატყო აღშფოთება, შეინანებს და იქვე სადმე ნაოჭში მიიმალებაო.
- ეგ ღირსება კი არ არის, წუნიაო, – უპასუხებდნენ რწყილაძეები, – ჩვენი კანდიდატი კი მარდია, ცოცხალი, მიხტი-მოხტის, ხან იქ შეძვრება, ხან აქ!.. გაგაღვიძებს, გამოგაფხიზლებს და გაგაშფოთებსო!.. თქვენი კი საზიზღარი რამ არის და ყოვლად საბრალო!
ასე ამგვარად, თავისებურად თავთავისას გაიძახოდნენ ორივე მხრით მოპირდაპირეები და მათ ბრძოლას დასასრული აღარ ჰქონდა. ბრძოლაც ხომ ახირებული იყო ამ ნაცარქექიებისა! არ იყო მისთანა უპატიური რამ, ერთმანეთისთვის არ შეეწამებინათ და არც უშვერი რამ, ერთმანეთისთვის რომ არ ეკადრებინათ! ამ არჩვნების დროს რომ „კუდაბზიკეთი“ გენახათ, იტყოდით: ქვეყანას სწორედ მტერი შემოჰსევია და ხალხიც საომრად მომზადებული დახვედრას უპირებს, რომ სამშობლო გადაარჩინოსო. მაგრამ რა ბრძანებაა!! ის მხოლოდ „რწყილობია-ტილობიას“ თამაში იყო!.. ამ არეულობის დროს გარეშე მტერმა ისარგებლა და სიცილით გაიძახოდა: „წამკიდებელო, წაჰკიდეო, ორივეს თავი წასწყვიტეო!..“ და მართლაც რომ „კუდაბზიკეთი“ დღითი-დღე სიგლახაკეში ვარდებოდა: ტურა-მელები ფრინველებს იპარავდნენ, მგლები – ოთხფეხს იტაცებდნენ და დათვი იქაურობას ტორავდა და ანადგურებდა, – ერთი სიტყვით, პატრონი აღარავინ იყო!.. ბოლოს ჩავარდა ქვეყანა იმისთანა განსაცდელში, რომ ტილიც დაავიწყდათ და რწყილიც!..
დიდი და პატარა ტირილით გაიძახოდა: „გვიშველეთ, ვინ ხართ მამაციო?!“ დაგვიანებული „ვაი! ვაი!“ და „გვიშველეთ!“ კარგად მოგეხსენებათ, ვერაფერი მალამოა წყლულისათვის, და საბრალო ნაცარქექიების სატკივარსაც აღარა ეშველა რა!.. მაშინ კი ჩაფიქრდნენ, ჩახვდნენ გონებაში და სთქვეს: ეს რა გვემართება? სწორედ გაღალული ვართ, თვალი გვკრეს და დაგვაჩაჩანაკესო! შემლოცველი უნდა სადმე მოვნახოთო! – აქეთ ეცენ, იქით ეცენ, მოიყვანეს ერთი მკითხავი და გამოალოვიეს „თვალყვისათვალნაკრავისა“.
ბებერმა სამჯერ პირჯვარი გამოისახა, სამჯერ თავი გააქნია, სამჯერ თვალებში მიაფურთხა ნაცარქექიებს, სული შეუბერა და მოჰყვა:
ნაცარქექია, ქექია,
ფუჭო, ტყუილავ-ბექია
რას მიგდებულხარ კერასა,
თავი რად გაგიქექია?
ტილზე ნუ ჰფიქრობ, მოშორდი,
რწყილს აუარე გვერდიო!
რად გინდა პრიშტი-პრუშტები
და სომხის ეფრემ-ვერდიო?
ნუ ჰკარგავ, შენი რაცა გაქვს,
ნურც ეხარბები სხვისასა!..
პატარა წყარო სჯობია
სასმელად მლაშეს ზღვისასა!..
ადექი, ნაცარქექია,
ნუ მიგდებულხარ კერასა,
ჭიანჭველებში ნუ ეძებ
დაკარგულ ბედისწერასა!..
ეს რომ შეულოცა, თავზე ხატის ნაბანი გადაასხა ნაცარქექიებს, და რადგანაც ნაცარქექიები პიდაღებული შეჰყურებდნენ მკითხავს, წყალი ნახევარზე მეტი პირში ჩაესხათ… მეტი მოუვიდათ და კინაღამ დაიხრჩვენ… აუვარდათ ხველა. ბებერმა ხელახლა გამოისახა პირჯვარი და სულთამბრძოლის შეულოცა.
„ცისა და ქვეყნის შუამავალი, დედა მარიამ იჯდა სამოთხისა კარსა და ლოცვილობდა. მოვიდა წმინდა გიორგი, თაყვანი სცა და მოახსენა: „დედაო ღვთისაო! მოვიარე ფეხდაფეხ შენი წილხვედრი, ვნახე დაცემული, დავარდნილი, სადაც აღარცა ძველი ძველობს და არც რა ახალია“.
ატირდა დედა მარიამ და ცრემლი მისი მარგალიტად ეყრებოდა ქვეყანასა ზედა. მივიდა იესო და შეეკითხა: „დედაო, რას სტირი, ვის იგლოვ? ცასა და ქვეყანასა?“ – „ვსტირ ჩემ საწილოსა! ვგლოვ ჩემ სადედოფლოსა, დღეს დაცემულსა, დავრდომილსა და შენგან დავიწყებულს, ხელაღებულსა!“ – „არა, დედაო ჩემო, მე როგორ დავივიწყებ შენს სადედოფლოსა? ხელს ვით ავიღებ შენს წილ-ხვედრზედა?.. მხოლოდ გამოვსცდი იობის განსაცდელითა, რომ უმეტესად გავჰკურნო და ავამაღლო! წყეულიმცა იყოს ეშმაკი მისდამი შეჩენილი და ფუ მის ავის თვალით შემყურესა!..“ გაიხარა მარიამ, შეწყვიტა ცრემლები და ღიმილი ტკბილი ქვეყნად ნათლად მოჰფინა. ამინ“..